afb. A.F.A.M. Wetzer, 11 september 2010

Illustere Lieve Vrouwe Broederschap

In het jaar 1318 vond in 's-Hertogenbosch de officiŽle oprichting plaats van een broederschap ter ere van Maria. De originele oprichtingsacte is bewaard gebleven en bevindt zich in het archief van de Broederschap.
De leden van de Broederschap kwamen samen in hun eigen kapel in de St Janskerk waar zij o.a. de vespers vierden. Later bouwden zij tot tweemaal toe een nieuwe kapel; de laatste is de huidige Heilige sacramentskapel naast het zijkoor. Naast de verering van Maria was de Broederschap actief op het gebied van de armenzorg. Ook heeft de Broederschap vanaf de 14e eeuw in hoge mate bijgedragen aan de ontwikkeling van 's-Hertogenbosch als belangrijk centrum van laat middeleeuwse muziek. In de 15e eeuw vond mede als gevolg van het instituut van buitenleden, een enorme uitbreiding van het aantal leden plaats tot ver in het huidige BelgiŽ en Duitsland. In de loop van de 16e eeuw nam het aantal leden drastisch af, terwijl toen ook het geestelijke devotionele element aan betekenis inboette.
Bijeenkomsten in het eigen huis in de vorm van het houden van maaltijden met muziek gingen een steeds belangrijkere plaats innemen. Onder de leden van de Broederschap treft men in de 15e en 16e eeuw fameuze personen van velerlei aard, in welk verband hier Willem van Oranje alsook Jeroen Bosch zeker niet onvermeld mogen blijven. Ook belangrijke geslachten zoals van Nassau, Van Egmond, Van Wassenaar, Van Brederode, Bronkhorst en Van Bylandt waren in de Broederschap vertegenwoordigd.
In de tachtigjarige oorlog maakte de Broederschap moeilijke tijden door, maar ook na de verovering van Den Bosch in 1629 door Fredrik Hendrik bleef zij bestaan. In 1641 verzocht de protestante gouverneur van 's-Hertogenbosch met enige van zijn vrienden toelating tot de Broederschap. Hun verzoek werd gehonoreerd. Er kwamen nieuwe statuten, die onder meer bepaalden dat de Broederschap voortaan zou bestaan uit 18 leden (broeders) in de Rooms Katholieke en 18 leden in de Reformatorische lijn. Dit is tot op heden het geval. Naast deze 36 Broeders kent de Broederschap thans o.m. candidaatleden en candidandi.
Daarenboven is en wordt aan vorstelijke personen de eretitel van Zwanenbroeder aangeboden. Thans zijn er drie vorstelijke leden.
De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap draagt zorg voor haar eeuwenoude materiŽle en immateriŽle cultureel erfgoed, bevordert de onderlinge christelijke saamhorigheid en de broederlijke band, en houdt daarbij steeds oog voor de ontwikkelingen en problemen in de moderne tijd.
Van de bijdragen die de leden van de Broederschap jaarlijks in de vorm van contributie en giften betalen wordt het overgrote deel aangewend te behoeve van de verwezenlijking van haar ideeŽle en haar culturele doeleinden zomede ter instandhouding van het Zwanenbroedershuis met inbegrip van de collectie.
zwanenbroedershuis.nl
Alink

Cirkel

Eric Alink | Brabants Dagblad maandag 24 september 2018
Archief
Sasse van Ysselt

De Lieve Vrouwe Poort

150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
Noten
1.Het woord ,,scolares" wordt in de oudste reekeningen der Broederschap vertaald met ,,gezellen"; men noemt hen thans kandidaten der Broederschap.
2.Hierin staat: nadat de Broederschap met derzelver inrichting langen tijd bestaan had en redelijk en godsdienstig bevonden was, zoo hebben Adolf, bisschop van Luik, enz. haar toegelaten en goedgekeurd (wat in 1318 geschiedde).
3.Volgens J.C.A. Hezenmans t.a.p. blz. 15 en 17 was dit choor aanvankelijk de tegenwoordige O.L.V. Kapel der St. Janskerk, wat ook niet juist is, daar het steeds stond ter plaatse, waar thans de H. Sacramentskapel dier kerk staat. Zie Dr. Xav. Smits de Kathedraal van 's Hergenbosch p. 48 en 87.
4.Men zie over hen J. van Oudenhoven l.c. p. 104.
.
5.J.C.A. Hezenmans t.a.p. blz. 22, die aldaar echter ten onrechte van de kleine Broederschap spreekt.
In 1396 komt onder de nieuw aangenomen leden Jan die grote van Heerlaer als gezworen broeder voor; hij betaalde een hooger entree aan zijne medebroeders en zusters.
6.Hij was cantor en werd daarvoor door de Broederschap betaald. In de rekening van 1380 komt over hem deze post van uitgaaf voor: Item verteert tot Heer Mathijs Scilders huyse metten sengheren ende met een deel der broeders boven horen wijn 24 placken.
7.Men zie over andere Zwanenbroeders in den Bosch J. van Oudenhoven t.a.p. blz. 50.
8.Reg. nį 250 f 435.
9.J.C.A. Hezenmans t.a.p. blz. 73 en 74; voor Jan Darkness leze men daar: Jan Darkenis.
De voorname Huizen en Gebouwen van 's-Hertogenbosch III (1910) 150-165
Geschiedenis
1318 De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap wordt officieel opgericht door de 'clerici' en 'scolares' van de stad met toestemming van de bisschop van Luik, Adolf van der Marck, en in aanwezigheid van de pastoor van Orthen en 's-Hertogenbosch en de aartsdiaken van Kempenland. Deze oprichtingsakte wordt door de Broederschap nog steeds bewaard. De statuten van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap worden op verzoek van de broeders door de bovengenoemde bisschop, pastoor en aartsdiaken goedgekeurd. Kort hiervoor is hun kapel in de Sint Jan, toegewijd aan Maria, gereedgekomen.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1384 Voior het eerst wordt melding gedaan van de gift van een zwaan voor de maaltijd van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap. Deze zwaan wordt door Mathijs Scilders geschonken. Wegens het eten van de zwaan bij de maaltijden wordt de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap ook wel De Zwanenbroederschap genoemd.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1818 De Illustere Lieve Vrouwe Broederschap nodigt prins Willem (de latere koning Willem II) uit Zwanenbroeder te worden. Hij aanvbaard de uitnodiging en wordt Koninklijk Zwanenbroeder. Dit verzoek wordt in 1818 gedaan, omdat de Broederschap haar vijfhonderdjarige bestaan viert.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Henk Henkes, Van den Raethuys tot Stadhuis (2016) 82, 85, 109, 118, 192, 193, 263, 265

J.H. van Heurn, Beschrijving der Stad 's-Hertogenbosch (2022) 135, 688-689

L. van de Meerendonk, Tussen reformatie en contra-reformatie IX (1967) 47

Charles de Mooij en Aart Vos, 's-Hertogenbosch binnenskamers (1999) 80, 85

Alph. G.J. Mosmans, 'De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1927) 119-122

Jan van Oudheusden en Harry Tummers, De grafzerken van de Sint-Jan te 's-Hertogenbosch (2010) 17

Jan Sanders, Kroniek van Molius (2003) 10, 13, 16, 17, 19, 31, 155, 175, 381

A. van Sasse van Ysselt, 'De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap van Den Bosch al dan niet een kerkelijke instelling?' in: Taxandria (1938) 182-184

A. van Sasse van Ysselt, 'De transformatie der Illustre Lieve Vrouwe Broederschap te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1906) 3-7, 74-87, 137-142, 154-161, 178-187, 237-246, 256-272

A. van Sasse van Ysselt, 'De vereeniging van de priesters-beneficiaten der Bossche Illustre Lieve Vrouwe Broederschap' in: Taxandria (1916) 185-192

A. van Sasse van Ysselt, 'Een paspoort voor den hemel' in: Taxandria (1904) 169-173

A. van Sasse van Ysselt, 'Is het aan protestanten geoorloofd lid te worden van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1915) 181-185

A.F.O. van Sasse van Ysselt, 'De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap [te 's-Hertogenbosch]' in: Provinciaal Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant (30 november 1918) Derde blad

C.F.X. Smits, De Kathedraal van 's-Hertogenbosch (1907) 45-48

M.H.M. Spierings, Het Schepenprotocol van 's-Hertogenbosch 1367-1400 LIX (1984) 36, 36n, 93, 93n, 94n, 96n

Geertrui Van Synghel, De stedelijke secretarie van 's-Hertogenbosch tot ca. 1450 (2007) 13, 32, 33, 34, 122, 123, 124, 125, 128, 129, 132, 133, 134, 135, 144, 148, 168, 173, 258, 261, 274, 277n, 289, 298, 303, 318n, 319, 320, 322, 331n, 340, 341, 343, 344, 364, 374

Varia Historica Brabantica III (1969) 193, 374

Ch. C.V. Verreyt, 'Het zoogenaamde paspoort voor den hemel' in: Taxandria (1905) 158-163

Ch. C.V. Verreyt, 'Leden der Lieve-Vrouwebroederschap te 's-Hertogenbosch van 1318-1642' in: Taxandria (1907) 36-43, 185-191; (1908) 31-43, 178-186; (1909) 53-59, 267-274; (1910) 52-61, 210-219, 302-306; (1911) 170-177, 273-280; (1912) 55-60, 160-166

Ch. C.V. Verreyt, 'Prins Willem I van Oranje, Zwanebroeder der Illustre Lieve-Vrouwebroederschap te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1906) 295-317

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 21, 50, 106, 107, 109, 134, 137, 143, 254, 387, 412

n: vermelding in een voetnoot