Biografie Laurens Hayen (Haeyen), boekdrukker

Laurens Hayen is vrijwel zeker geboren in 's-Hertogenbosch. Zijn vader was Jan Hayen, kaarsenmaker en poorter van de stad, de moeder is onbekend. Hij is ca 1532 overleden. Hayen wordt algemeen gezien als de tweede boekdrukker in Den Bosch (na Gerard van der Leempt of van Elmpt). In de zetting van 1497/1498 wordt hij voor het eerst vermeld als 'boeckbynder', toen woonachtig in het blok van de Hinthamerstraat. Bij de latere zetting van 1500/1501 blijkt hij verhuisd naar de Kerkstraat, 3e huis vanaf de Torenstraat, nr. 64: genaamd "het Missaal". Tegenover de Latijnse school zoals Hayen zelf in diverse van zijn drukken vermeldde.1 In een akte van 30 januari 1505/1506 wordt hij samen met Hendrik Glavimans genoemd als deken van de broederschap van het H. Sacrament in het klooster van de Predikheren te 's-Hertogenbosch.
Aanvankelijk was hij slechts boekbinder en later boekverkoper en uitgever (op bescheiden schaal). Hij moet in die periode dan ook tot de groep van bescheiden middenstanders worden gerekend. In 1497 werd hij aangeslagen voor 10 stuivers terwijl het gemiddelde in Den Bosch lag op 22 stuivers. In 1501 was dat opgelopen tot 20 stuivers tegenover een gemiddelde van 61 stuivers. Fiscale gegevens uit de tijd na 1508 ontbreken, daardoor kan niet goed bepaald worden of zijn inkomen door het oprichten van de drukkerij, veel is gestegen.
Opmerkelijk is wel dat hij naar zo'n relatief duur pand in de Kerkstraat heeft kunnen verhuizen. Tot 1509 heeft hij vooral veel boeken uitgegeven die in Antwerpen werden gedrukt. Op verzoek van de leerlingen van de Latijnse school en boekhandelaar Hayen, liet Cannifius, leraar aan de Latijnse school in 1503 bij Govaert Bac in Antwerpen een modern Latijns taalkundeboekje drukken. Deze uitgave moet Laurens Hayen goed bevallen zijn, want rond 1505 liet hij bij dezelfde drukkerij, nu zonder bemiddeling van Cannifius, de bekende en veel gebruikte grammatica van Alexander de Villa Dei drukken. In deze uitgave werd echter uitdrukkelijk vermeld dat deze publicatie in de zaak van Hayen werd verkocht. In 1506 deed ook de Illustere Lieve
1.Vrij algemeen wordt aangenomen dat dit de woning was van L. Hayen en drukkers na hem. Sasse van Ysselt betwijfelt dit echter en noemt: "Inden vurigen wagen van Helias" op nr. 60 als de juiste woning. Als bewijs hiervoor voert hij aan dat in drukwerken vermeld wordt dat het huis 'recht teghen die schole over stond' hetgeen precies het geval was bij nr. 60. J. Mosmans plaatst in zijn uitgave over "Oude Namen van Huizen en Straten", "de vurigen wagen van Helias" juist aan de andere zijde van de Kerkstraat.
1

Vrouwebroederschap een beroep op hem. In opdracht van de broederschap liet hij in Antwerpen, een door paus Julius II verleende aflaatbul drukken. De oplage hiervan was 1000 stuks in het Latijn en 1000 stuks in het Nederlands. Als beloning hiervoor werd hij ingeschreven als lid van de broederschap.
In een document van 16 maart 1508 wordt Laurens Hayen voor het eerst 'boeckprenter' genoemd. In 1511-1512 vervaardigde hij een klein boekje waarin alle aflaten en gunsten die in de loop der tijden aan de broeders geschonken waren, werden beschreven. Ook in 1518 gaf hij boekjes uit voor de broederschap.

Ook het Bossche stadsbestuur moest zich aanvankelijk, bij gebrek aan een eigen drukker, wenden tot drukkers in Antwerpen. Nadat het stadsbestuur in 1506 van de Raad van Brabant toestemming had gekregen om een loterij te organiseren, hebben zij zich, waarschijnlijk via Laurens Hayen, tot Antwerpen gewend voor het drukken van de loterijkaarten. Deze en andere voorbeelden moeten Hayen duidelijk hebben gemaakt dat er goede vooruitzichten waren voor een eigen uitgeverij/drukkerij. Waarom hij toch nog tot 1508-1509 hiermee heeft gewacht is onduidelijk. Wellicht gebrek aan eigen kapitaal.

Hoewel hij in het noorden van Brabant niet veel concurrentie te vrezen had, heeft hij toch in 1517 een privilege aangevraagd om andere drukkers in het Brabantse land te verbieden zijn werken te drukken. Hierop is hem op 21-11-1517 het octrooi verleend om twee jaar lang 'allrehande nyeuwe acten, boeken ende volumen' te mogen drukken. Dus slechts voor twee jaar, verder is het opvallend dat er bijzondere voorwaarden aan dit octrooi verbonden waren, zoals: "de voersz. boecken ende volumen geprint sullen worden in goeder correcter ende lisanter letteren". Onbekend is of hij zelf nieuwe lettertypen heeft ontworpen en gegoten. Over de techniek hiervoor beschikte hij wel. Bekend is wel dat hij lettertypen van andere drukkers heeft gebruikt.

Jaarlijks bracht hij 2 à 3 uitgaven uit, de eerste dateert uit 1509, de laatste uit 1523. Begin 1500 was hij de enige drukkerij in wat we nu Noord Brabant noemen. Deze had vooral een lokale functie en was met name gericht op het onderwijs in de klassieken aan de Latijnse School, devote boeken, loterijkaarten e.d. Ook maakte hij diverse drukken voor kloosters. Van de Kartuizers uit Vught kreeg hij bijvoorbeeld de opdracht om het "Tractaet vanden
2

loflijken maeghdelijken leven" te drukken. Dit blijkt o.a. uit de schriftelijke opdracht achter in dit boekwerk: "bidt voer die Cartusers te Vucht by Shertogenbosch die dit op hueren coste hebben doen drucken". Uit zijn periode als drukker, van 1509 - 1523, zijn ca 38 drukken van hem bekend. Toen Laurens Hayen stopte hebben de Broeders des Gemene Levens zijn werk in deze voortgezet.
Teneinde de schulden van de Gelderse oorlogen te kunnen aflossen kreeg het stadbestuur in 1522 toestemming voor het houden van een loterij. Deze vond plaats van 30 juli tot 19 augustus 1522. Dit keer heeft Hayen hiervoor zelf de loterijkaarten en de lijsten van de uitgeloofde prijzen mogen drukken. Hiervoor ontving hij 28 rijnguldens en 12 stuivers plus 156 loten van de loterij. Ook drukte hij de lijsten met de prijswinnaars waarvoor hij nog eens 3 rijnguldens en 16 stuivers ontving. In totaal werden ruim 23.000 loten verkocht.

Na 1523 zijn er geen drukwerken meer van hem bekend. Wel heeft hij in 1527/1528 nog aflaatboekjes laten drukken in Antwerpen voor de Illustere Lieve Vrouwebroederschap. Onduidelijk is waarom hij deze boekjes niet zelf heeft gedrukt.
Hij gebruikte vaak een afbeelding van Sint Laurentius, de patroon van de drukkers, met zijn attribuut een vuurrooster. Maar men kan aan de wapenafbeeldingen van de drukkersmerken niet teveel afleiden. Zo heeft Laurens ook het wapen van 's-Hertogenbosch gebruikt met twee ongewapende wildemannen, maar gebruikte hij in 1511 een merk met één wildeman.

Drukkersmerk (titelpagina) 1509
Drukkersmerk Hayen 1510


Laurens Hayen was mogelijk gehuwd met Geertruida Hollants en had met haar tenminste één zoon Jan en twee dochters Maria en
3

Elisabeth. Uit een akte uit 1523 blijkt de zoon reeds te zijn overleden. Echter ook ene Katharina wordt als zijn echtgenote genoemd. Naast lid van de Illustere Lieve Vrouwebroederschap was hij tevens bastionier of roede- c.q. stokdrager van de broederschap en van het kapittel van de Sint Jan. Deze functionaris bewaarde - rijk uitgedost - aan het hoofd van een aantal dienaren de orde bij plechtigheden en feestelijke bijeenkomsten en ommegang van de broederschap en het kapittel.
Een exacte sterfdatum van hem is niet bekend maar uit een akte van 12 oktober 1532 blijkt dat hij toen reeds was overleden. Hij had geen opvolger, zijn bedrijf is daarom overgegaan op Gerard van den Hatart, dat in hetzelfde pand gevestigd bleef.


Bronnen:
  • Dr. C.J.A. van den Oord, Twee eeuwen Bosch' Boekbedrijf 1450-1650 (Tilburg 1984) 34-35, 73-93
  • Dr. G.C.M. van Dijck, De Bossche optimaten (Tilburg 1973) 117, 173, 174, 227
  • A.F.C. van Sasse van Ysselt, De voorname huizen en gebouwen van 's-Hertogenbosch II (1975) 372-375
  • Ch.C.V. Verreyt, 'De boekdrukkerij van Laurens Haeyen en van de 'Broeders van het Gemene Leven' te 's-Hertogenbosch in 't begin der 16e eeuw' in: Dietsche Warande 7 (1894) 89-103

Harry Satter, oktober 2017
4