Peter van Os ontmaskerd : Het drieluik van Boston

Dr. G.C.M. van Dijck


De uitgave van de kroniek van Peter van Os uit het begin van de zestiende eeuw is een welkome en gedegen aanvulling op de geschiedenis van Brabant en van de stad 's-Hertogenbosch in het bijzonder.1 Hoewel de kroniek op zichzelf vrij saai is, was een uitgave ervan zeer wenselijk.
Enkele jaren geleden werd ook al een klein artikel aan Peter van Os gewijd.2 Helaas hebben de bewerkers van de kroniek en de auteur van het artikel het leven en de afkomst van 'hun' schrijver zeer onzorgvuldig en weinig gedegen uitgewerkt. Het zou slechts een half uur tijd hebben gekost om de ouders en verdere familie van Van Os te vinden. Zo is de bewering dat het niet bekend is of Peter van Os te Oss ofte 's-Hertogenbosch geboren is al dertig jaar achterhaald. Hij had geen drie, maar vijf kinderen, enzovoorts.
De fiches op het Bossche schepenprotocol in het gemeentearchief van 's-Hertogenbosch, destijds vervaardigd door de onvolprezen F. Smulders, behoeft men slechts door te bladeren op de kaartenbak Oss en onder de naam Van Os en men vindt veel meer dan in de uitgave van de kroniek is vermeld.
Het is onbegrijpelijk dat historici van professie geen gebruik maken van voor de hand liggende bronnen, die bovendien al dertig jaar geleden toegankelijk zijn gemaakt. Daarnaast kon men aanvullende gegevens vinden in gedrukte werken, zoals het werk van A.F.O. van Sasse van Ysselt, en in De Brabantse Leeuw. In plaats daarvan werd een achterhaald werk van J. Cunen uit 1932 geciteerd. Archiefonderzoek werd in het geheel niet ondernomen, maar dat mag men ook niet altijd verlangen, omdat dat zeer tijdrovend is.
Terzijde: eveneens een zwak aspect aan de kroniekuitgave is het slordig citeren van auteurs of van hun aangehaalde werken. Nu terug naar de echte kroniekschrijver.
Peter werd geboren in het gelijknamige dorp Oss, waar zijn ouders op Amstel woonden. Zijn vader was Jan Rutger Jans (Heynen?) van Os en zijn moeder was Oda, dochter van Lambert Lambert Lambert Wynricx die Smyt en van waarschijnlijk Bela Henricx van Acht (zij hertrouwde met Nicolaes Watermael).3
1.A.M. van Lith-Droogleever Fortuijn, J.G.M, Sanders en G.A.M, van Synghel (uitg.), Kroniek van Peter van Os. Geschiedenis van 's-Hertogenbosch en Brabant van Adam tot 1523 ('s-Hertogenbosch, 1997). Hierna geciteerd als Kroniek van Peter van Os.
2.J.G.M. Sanders, 'Peter van Oss (?-1542)', in: J. van Oudheusden e.a. (red.), Brabantse biografieŽn. Levensbeschrijvingen van bekende en onbekende Noordbrabanders, dl. I (Amsterdam, 1992) 124-127. Het is jammer dat de hoofdredacteur van deze serie meent publicaties zonder voetnoten te mogen uitgeven.
3.GAH, R 1316, f 476, 15 maart 1532. R 1322, f 362, 17 februari 1535.
Jan was op zijn beurt een zoon van Rutger Jan Rutgers van Os en van Mechtelt N., die voor 1474 hertrouwde met Dirck Andries Jans, die aldus de stiefgrootvader was van Peter van Os. Zijn eigen grootouders heeft Peter niet of nauwelijks gekend. Ook zijn grootouders van vaderskant woonden op Amstel.4 Een Jan Rutgers van Os wordt in 1432-1433 vermeld als vader van Gheerborch, getrouwd met Jan Valckenborch van Nijmegen.5 Wellicht was hij de overgrootvader van Peter. We kunnen de stamboom aldus uitwerken:

I. RUTGER JAN RUTGERS (HEYNEN) VAN OS, overleden voor 1474, was gehuwd met Mechtelt N., die in tweede echt huwde met Dirck Andries Janss. Zijn eventuele zuster Gheerborch was getrouwd met Jan Valckenborch van Nijmegen.
Rutger en Mechtelt woonden op Amstel en hadden twee kinderen:
1.Jan Rutgers, volgt onder II op pagina 117.
2.Corstiaen Rutgers stierf voor 14786 en had twee zonen:
A.Lambert Corstiaen Rutgers7, vernoemd naar zijn grootvader van moederszijde. Onder zijn nakomelingen was Jenneke Dircks Lambert Corstiaens van Os, gehuwd met de boekdrukker Jan van Dockum.8
Een Jan Lambertss van Oss nam deel aan de stadsloterij van 1562.9 Een Rutgerus Lamberti Cristiaens van Os was in 1510-1530 deservitor te Oss-Berghem.10
Deze tak hebben wij verder buiten beschouwing gelaten.
B.Mr. Rutger Corstiaen Rutgers, die sinds 1500 had gestudeerd aan de universiteit van Leuven.11 Meester Peter van Os was dus niet de enige of eerste academicus in zijn familie.

II. JAN RUTGERS, vermeld in 1481-l48612 en vermoedelijk identiek aan Jan Rutten, schepen van Oss in 147713, had twee natuurlijke kinderen, die misschien elk een eigen moeder hadden. Zijn wettige vrouw was Oda Lambert Lambert Wynricx die Smyt. In 1482 verkocht zij met haar man een erfcijns aan het altaar van Maria in de Sint-Janskerk te 's-Hertogenbosch.14
Jan van Os gaf in 1485 zijn zoon Peter een volmacht om hem in gerechte te vervangen krachtens het ius monendi etc.15 Ervan uitgaande dat men als natuurlijke rechtspersoon achttien jaar oud moest zijn, was Peter dus voor 1467 geboren. Vermoedelijk was zijn vader toen al ziek, want na 1486 wordt hij niet meer vermeld.
1.Rutger Jan Rutgers, vader van:
A.Jan Rutten Janss had twee zonen, die een lijfrente trokken op de stad Den Bosch:16
AA.Reyner Jan Rutten, geboren in 1525.
BB.Rutger Jan Rutten, geboren in 1527. Misschien was hij de vader van Oda Rutgers van Oss, begijn in Den Bosch en buitenlid van de Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, waarvoor zij in 1567 haar
4.GAH, R 1244, f 134v.
5.GAH, R 1203, f 91.
6.GAH, R 1247. f 275.
7.GAH, R 1260, f 145, 24 november 1490. -Leo Adriaenssen.
8.A.F.O. van Sasse van Ysselt, De voorname huizen en gebouwen van 's-Hertogenbosch, alsmede hunne eigenaars en bewoners in vroegere eeuwen. Aanteekeningen uit de Bossche schepenprotocollen, lopende van 1500-1810 (3 dln.; 's-Hertogenbosch, [1911-1914]) III, 424.
9.GAH, Oud archief, C 165.
10.A.J.A. Bijsterveld, Laverend tussen Kerk en wereld. De pastoors in Noord-Brabant 1400-1570 (Nijmegen, 1993), bijlage no. 2687.
11.A. Schillings, Matricule de l'universitť de Louvain, dln. III-X (Bruxelles. 1958-1967) III, 198, no. 188. -Leo Adriaenssen.
12.GAH, R 1251, ff 80, 133, 1481-1482. R 1255, f 334, 1485-1486.
13.GAH, Groot Ziekengasthuis 1917, 1 maart 1477. -Leo Adriaenssen.
14.GAH, R 1251, f 133, 7 augustus 1482.
15.GAH, R 1255, f 334.
16.GAH, Oud archief, A 5, 1543-1544.
 
 
 bijdrage van ante obitum betaalde.17
2.Aleyt Jan Rutgers. De naam van haar moeder is niet bekend. Zij stierf voor 26 november 1495, op welke datum haar erfdeel werd overgedragen aan haar halfbroer Peter.18
De wettige kinderen van Jan Rutgers waren:
3.Mechtelt Jan Rutgers was getrouwd met Henrick Jacob Sanders en later met Gerart Henrick Gijsberts.19 Zij had een nadochter Margriet Gijsberts, die wordt vermeld in 1548-1550.9
4.Aleyt Jan Rutgers trouwde met Remboldt Kepkens. Evenals enkelen van haar verwanten was zij weldoenster van het dominicanenklooster te 's-Hertogenbosch: op 17 maart 1545 legateerde zij een cijns van 2 carolusgulden uit goederen te Orthen en een van É 1:10:0 uit goederen te Heesch.20
Hun kinderen waren:
a.Heer Dirck Kepkens, priester.
b.Arnt Rembolt Kepkens.
c.Elisabeth Remmen Kepkens, gehuwd met Jan Wouters. Hun dochter Hadewych trouwde met Goessen Lycelen.21
5.Peter van Os, volgt onder III op pagina 118.
6.Henrick Jan Rutgers, vermeld in 1474-147522, was gehuwd met Lijsbeth Peter Loyen.23
Zij hadden drie dochters te Oss:
A.Ida Henrick Jans Rutgers, gehuwd met Jan Lambert Corstiaens van Grave.
B.Henricxken Henrick Jan Rutgers.
C.Elisabeth Henrick Jan Rutgers, gehuwd met Nicolaes Rombouts.24
7.Lambert Jan Rutgers, vermeld in 1495-1497.18

III. PETER VAN OS, geboren te Oss voor 1467, studeerde aan een universiteit en wordt voor het eerst met de meesterstitel gezien in 1498.25 Als kind te Oss woonde hij op Amstel en als opgroeiende jongeman heeft hij diverse plunderingen door de Geldersen meegemaakt. Toen hij ongeveer 14 jaar oud was, plunderden de Gelderse troepen onder hertog van Brunswijk in het voorjaar van 1479 Oss.26 Op 18 oktober 1497 gebeurde dat nog eens, maar toen woonde Peter al in Den Bosch.27 In 1512 zouden de Geldersen het nog eens overdoen.28
Het is goed mogelijk dat het gezin van Peter rond 1480, zoals menige andere Ossenaar, is verhuisd naar het veiliger 's-Hertogenbosch. In zijn kroniek geeft hij een voor zijn doen opmerkelijk uitgebreid verslag van de gebeurtenissen van 1479:26 vanuit Grave overvielen de Geldersen rond vastenavond Oss, dat zij grotendeels platbrandden, maar bij zonsopgang waren zij weer teruggetrokken in Grave. Toen de Bosschenaren hoorden dat Oss werd gebrand, trokken zij met klokkenslag uit. Te Oss aangekomen bleken de belagers te zijn vertrokken. Toen werd [uit wraak] Driel verbrand, maar het plunderen door enige Bossche burgers nam zoveel tijd in
17.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, rekening 1544-1545; handschrift 57. GAH, Oud archief, b 67. C 170, f 40.
18.GAH, R 1265, f 236v, 1495-1496.
19.Zie voetnoot 18. GAH, R 1349, ff 352, 494. R 1354, f 40v, 7 januari 1550.
20.J. Brouwer, Chronicon conventus Buscoducensis Ordinis Praedicatorum ('s-Hertogenbosch, 1907). Het is merkwaardig, dat in deze nauwkeurige kroniek de legaten van de andere Van Ossen niet worden vermeld. Wel vinden we in deze kroniek meerdere dominicanen met de naam Van Os.
21.Zie voetnoot 9. GAH, R 1340, f 352: deling van de nalatenschap, waarin onder meer de Kuikse Hoeve te Maren.
22.GAH, R 1244, f 347.
23.GAH, R 1268, f 163.
24.GAH, R 1354, f 40v, 7 januari 1550. R 1349, ff 352. 494, 1548.
25.GAH, R 1261, f 382vo, 8 oktober 1491.
26.Kroniek van Peter van Os. 233.
27.Kroniek van Peter van Os. 288.
28.Kroniek van Peter van Os. 323.
beslag, dat zij op de terugweg moesten overnachten in Hedel, waar een aantal van hen werd vermoord.
Sinds Peter en zijn ouders te 's-Hertogenbosch woonden, hebben zij de familienaam Van Os aangenomen. Dan kan met recht Petrus de Os, die in november 1486 aan de universiteit van Leuven werd ingeschreven29, worden vereenzelvigd met de kroniekschrijver. Dat hij in het universiteitsmatrikel Trajectensis diocesis wordt genoemd, kan verwarrend zijn, want Oss en Den Bosch lagen in het bisdom Luik. Maar veel studenten werden aangeduid naar het bisdom waar zij de geestelijke wijdingen hadden ontvangen, in Peters geval dus blijkbaar Utrecht. Menige student ontving de lagere wijdingen om te kunnen profiteren van een altaar of misstichting, die hij als studiebeurs gebruikte.
Peter woonde rond 1494 in Den Bosch, waar hij werkzaam was op de secretarie als klerk.30 Later werd hij ook nog notaris.
In 's-Hertogenbosch leerde hij zijn vrouw kennen, die de dochter van zijn baas was: Henricxken van Langel31, dochter van de stadssecretaris Franco van Langel (een buitenechtelijke zoon van Henrick Simons van Langel, priester) en van Heylwich Henricks van der Rullen. Heylwich was de dochter van Henrick van der Rullen en Lysbeth Ansems die Vriese.32 Het huwelijk duurde echter zeer kort, want op 25 december 1500 maakte Henricksken haar testament en enkele dagen later stierf zij.33 Er is reden om aan te nemen dat zij na de bevalling van haar eerste kind, dat onmiddellijk stierf, ook zelf is overleden.
Peter van Os en Henricxken van Langel hadden die eerste jaren gewoond Achter het Wild Varken30 en, volgens de bewerkers van de kroniek, tussen 1500 en 1505 in de Oude Hulst. In die jaren kan Henricxken daar niet gewoond hebben, want toen was zij al overleden!33
In een tweede huwelijk vond Peter meer geluk. Hij trouwde in 1502 of 1503 met Henricxken Jacobs van der Heze, dochter van Jacob Goyarts van der Heze en van Aleyt Henricxss Loenmans.34 Zij wordt soms ook Loenmans genoemd, naar haar moeder.
Het was niet verwonderlijk dat Peter, stadssecretaris sinds 14 september 1498, werd gevraagd lid te worden van Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, en wel in 1496-1497. Dat impliceert dat hij ook clericus conjugatus was.35 In het wapenboek van de broederschap, dat van veel latere datum is en dus niet altijd betrouwbaar, staat zijn wapen afgebeeld: drie aanziende ossenkoppen, zonder ster.36
In juli 1498 verkocht hij gerechtelijk een huis, verkregen van Henrick Bredebert; kopers waren Jacob Arnts die Greve en Remboldus Egidii Rombouts.37 Peter van Os komt bijna nooit voor als partij in de honderdduizenden akten van het Bossche schepenprotocol, hoewel hij als een vermogende man stierf. Wij zullen nog zien hoe dat komt.
29.Schillings, Matricule de l'universitť de Louvain, III, 22, no. 51. -Leo Adriaenssen.
30.Kroniek van Peter van Os, XXII.
31.GAH, R 1250. f 236v, 27 januari 1481.
32.GAH, R 1259, f 288, 1489-1490.
33.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, rekening 1499-1500. GAH, Groot Ziekengasthuis 3392. 25 december 1500. Taxandria, XXXI (1924) 287.
34.GAH, R 1275, f 425, 24 oktober 1506. R 1277, f 61, 16 mei 1508. Zie ook de geboortejaren van de kinderen.
35.Dat wil zeggen dat hij de lagere wijdingen had ontvangen en was gehuwd.
36.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap. handschrift 57.
37.GAH, R 1266, f 161.
In 1522-1523 nam hij met zijn vijf kinderen deel aan de stadsloterij.38 Enkele jaren later werd het gezin getroffen door de pestepidemie en verloren Peter en zijn vrouw twee van de drie dochters in de leeftijd van 18 en 20 jaar oud.
Als secretaris bleef hij werkzaam tot aan zijn dood in 1542. Eerst machtigde hij zijn zoon Jan om zijn zaken waar te nemen; op 13 november 1542 was hij nog gastheer van de broederschap, maar op 2 december kwamen zijn vrienden wederom tezamen, nu voor zijn mis van requiem.39 Hij had al in 1529 zijn ante obitum bijdrage betaald.40 Peter van Os is ongeveer 75 jaar oud geworden; zijn tweede vrouw zou tegen de 80 jaar oud worden.
Tijdens zijn leven had hij voor al zijn kinderen lijfrenten afgesloten op de stad Den Bosch, waardoor wij thans in staat zijn hun geboorte- en sterfjaren te traceren.41 Van na zijn dood zijn er enkele transacties bekend van zijn weduwe, onder meer de benoeming van de executeurs-testamentair: haar zonen mr. Jan en mr. Peter, haar schoonzoon Goessen Jans Pijnappel, Boudewijn van Gerwen, Dirck van Lieshout en Frans Monick.42
Het echtpaar Van Os-Van der Heze had onder meer een eeuwige kaarsenfundatie gesticht in het Lieff Vrouwenhuysken op de Geerlingse Brug.43 Verder stichtte Henricxken bij de dominicanen een mis ter intentie van de zielerust van Peter, haar man. Tevens betaalde zij op zijn jaargetijde een halve pot wijn per kloosterling. Daarvoor legateerde zij 100 carolusgulden.44 Op 26 juli 1542 maakte zij bovendien een legaat aan de Illustere Lieve-Vrouwebroederschap.45 Aangezien de erfdeling tussen haar kinderen pas plaatsvond op 9 maart 1555 is het te veronderstellen dat zij kort voor die datum is overleden.
De erfdeling laat een groot vermogen zien: in de Hinthamerstraat een huis, hof, erf en brouwgetouw en een cleyn huysken, wenende een soemer coeken; twee huizen in de Kerkstraat; land te Hintham, Oss, Oirschot, Esch, Geffen en Berlicum; renten en cijnzen, pachten en dergelijke; een rente van 10 gouden andriesguldens op de stad Heusden; goederen in Nuland en Vught. De vele foliozijden tellende lijst laat een vermogen zien van vele duizenden guldens in geld en goederen. Op de stad hadden de erflaters renten van samen É 605 losbaar ofwel É 31 rente per jaar.43
Het graf van het echtpaar zal gelegen hebben in de dominicanenkerk.46 Ik vermoed dat de meeste akten die betrekking hebben op het bezit van Peter van Os en zijn vrouw destijds zijn gepasseerd voor de schepenen in de betreffende dorpen en niet te Den Bosch.
De kinderen uit het tweede huwelijk Peter van Os (die overigens hun moederlijke grootouders niet gekend hebben, want die waren al overleden voor 150647) waren:
1.Mr. Jan van Os is geboren in 1505, studeerde sinds 1524 aan de universiteit van Leuven48 en werd priester. In 1544-1545 werd hij gezworen lid van de Illustere Lieve-Vrouwebroederschap.
38.GAH, Oud archief, C 165.
39.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap. rekening in dato.
40.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, rekening in dato.
41.GAH, Oud archief. Collectie aanwinsten 7857.
42.GAH, R 1337, f 163.
43.GAH, R 1845, f 55, 9 maart 1555.
44.GAH, R 1358, f 385, 28 november 1551.
45.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, rekening 1541-1542, 26 juli 1542.
46.GAH, R 1844, f 371, 25 augustus 1559.
47.GAH, R 1275, f 425.
48.Schillings, Matricule de l'universitť de Louvain, III, 724. no. 100. -Leo Adriaenssen.
 Hij overleed in 1560 op 24 december.49 Zijn pastorale functies zijn niet bekend. Volgens handschrift 57 van het archief van de broederschap voerde hij als geslachtswapen drie aanziende ossenkoppen.
2.Aleyt Peters van Os is geboren in 1509 en overleed in 1529-1530.50 Ook zij was lid van Illustere Lieve-Vrouwebroederschap; in 1526-1527 betaalde zij haar ante obitum51
3.Mr. Peter mr. Peters van Os, geboren in 1511, werd eveneens secretaris van de stad, en wel van 1536 tot 1550.52 Daarna was hij nog enige jaren schepen. In de meergenoemde broederschap werd hij Zwanenbroeder (hij was dus geen clericus). Zijn overlijden wordt in de broederschapsarchieven vermeld op 28 augustus 1558.53 In het wapenboek wordt zijn wapen weergegeven met de drie aanziende ossenkoppen en een zespuntige ster in het midden.
Peter trouwde met Katharina Jans Belmans, weduwe van Wouter Verdonck. Uit haar eerste huwelijk waren twee kinderen Verdonck: Arnt Wouters Verdonck, priester, en mr. Jan Verdonck.54
In een testament van 27 augustus 1557 verklaarde Peter van Os begraven te willen worden in het dominicanenklooster.55 Hij was toen inmiddels getrouwd met Heylwich mr. Goessens van der Stegen.56 Zij was de dochter van meester Goeswijn van der Stegen en van Anna van Kessel. Op haar beurt hertrouwde zij met mr. Zeger Adriaenssen.
Via zijn tweede huwelijk verkeerde Peter van Os junior in de hoogste kringen van de stad: zijn zwagers behoorden tot de voorouders van de graven Van der Stegen de Put en De Schrieck in BelgiŽ. Zijn schoonzusters waren respectievelijk mater van het Groot Begijnhof te 's-Hertogenbosch en non in het Sint-Catharinaklooster te Breda.57
In het dominicanenklooster in Den Bosch woonde in 1540 ook een Peter van Os. Zou hij een broer of neef zijn geweest van onze Peter senior?58 Deze kloosterling werd waarschijnlijk in 1512 tot priester gewijd.59 Kinderen van Peter de jonge van Os zijn niet bekend.
4.Eefsken mr. Peters van Os, geboren in 1511, overleden in 1529-1530.60
5.Oda Peters van Os is geboren in 1516 en trouwde met Goessen Jans Pijnappel. Hij was raad van Den Bosch en stadhouder van de hoogschout.61 Later trouwde hij met Hillegont van Achelen, die hem drie kinderen schonk.
Het enige kind van Oda, Joostke Pijnappel, trouwde met Godefridus Loeff. Deze president-schepen van Den Bosch stierf op 14 mei 1604. Zijn zoon Jan Loeff van der Sloot stierf in 1623 en was getrouwd geweest met Diericxken mr. Cornelis Otto van Beeck. Zij hadden als kinderen twee dochters, met name Johanna (gehuwd met jonkheer Hoene de Bauweny, later
49.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, rekening 1544-1545. Handschrift 57. GAH, Oud archief, B 67. C 170, f 40.
50.GAH, Oud archief, B 36.
51.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, rekening 1526-1527.
52.Kroniek van Peter van Os, XXII.
53.Archief Illustere Lieve-Vrouwebroederschap, handschrift 57.
54.GAH, R 1326, f 26, 15 november 1536.
55.GAH, R 1844, f 371, 25 augustus 1559.
56.Van Sasse van Ysselt, De voorname huizen, II, 465.
57.Van Sasse van Ysselt, De voorname huizen, II, 465.
58.Archief voor het aartsbisdom Utrecht, XXIII (1896) 451.
59.GAH, Oud archief, B 36.
60.GAH, R 1333, f 22v, 10 november 1621.
61.Van Sasse van Ysselt, De voorname huizen, I, 327; II, 210.
 met de boekhandelaar Balthasar van der Veenen) en Christina (gehuwd met Frans Thielmans van Sittard), en twee zonen, met name Bartholomeus (gehuwd met Johanna van Dien) en Erasmus (gehuwd met Bertken Willems).62
Ook Oda van Os voerde de aanziende ossenkoppen als wapen, wat blijkt uit een grafzerk in de Sint-Janskerk.63
Voor zover de bekende stadsgeschiedschrijver Peter van Os nageslacht heeft gehad, was dat alleen maar via zijn dochter Oda talrijk.
De aloude vraag of Peter van Os de man is, die afgebeeld zou zijn op een drieluik van Jeroen Bosch te Boston, heeft menige kunsthistoricus beziggehouden. Steeds weer kwam men tot de conclusie dat hij het niet kon zijn. Het wapen zou niet kloppen, de voornamen van de personen kwamen niet overeen met de patroonheiligen en het symbool van de Illustere Lieve-Vrouwebroederschap (de lelie) op de kleding van de twee donateurs kon niet op de bewuste personen toegepast worden.
Ik meen deze vragen nu met zekerheid te hebben opgelost.
De man op het binnenluik is mr. Peter van Os met achter hem de heilige Petrus. Hij voert hier niet het wapen-Van Os, maar een wapen-Van Os dat geallieerd is met dat van de familie Wynrix uit Oss, zijnde de familie van zijn moeder. De ossenkop komt voor in zijn eigen wapen, zoals hierboven is aangetoond; het sterretje werd ook gevoerd door zijn zoon Peter.
De helft van het wapen slaat op Van Os, de andere helft op Wynrix. Peter was gezworene van de broederschap, zodat hij sicut (lilium inter spinas) als teken droeg. De deling in twee helften van het familiewapen is heraldisch niet geheel correct, want dan zou de schilder beter twee verticale helften hebben kunnen maken: rechts de drie aanziende ossenkoppen met sterretje, links de drielingsbalken.
De vrouw op het binnenluik is Henricxken van Langel. Het wapen-Van Langel is een leeuw (zoals blijkt uit de verzameling schepenzegels op het stadsarchief van Den Bosch), de drie rozetten vormen het wapen-Van der Rullen. De moeder van Henricxken was immers een Van der Rullen (zie boven).
De heilige klopt niet met de voornaam Henricxken, want hel is de heilige Catharina. Zo goed als zeker was de heilige Hendrica niet bekend en koost Henricxken daarom voor een voorkeurpatrones, namelijk Catharina. Het kindje aan haar voeten is mijns inziens haar jong- of doodgeboren kind. Zou wellicht deze baby Catharina genoemd zijn of bij leven genoemd worden? Kort na de bevalling stierf ook Henricxken zelf, -rond 1 januari 1500.
De man op het buitenluik is Franco van Langel, stadssecretaris en tevens gezworene tot zijn dood in 1497.64 Zijn zonen zijn Wouter, Franco65 en Jan, de laatste kloosterling en later prior van Marienkroon te Heusden.66 Dat ook hier een andere heilige voorkomt
62.Zie de vorige voetnoot. De boekhandelaar (en uitgever?) Balthasar van der Veen of Van der Venen woonde enkele jaren te 's-Hertogenbosch en in 1643 te Maastricht. Op 8 januari 1632 kocht hij van Jan Huiberts van Balgoyen het huis de Vuerige Wagen van Elias in de Kerkstraat. Hij was afkomstig van Antwerpen en werd op 16 september 1626 poorter van de stad (C.J.A. van den Oord, Twee eeuwen Bosch' boekbedrijf. Een onderzoek naar de betekenis van de Bossche boekdrukkers, uitgevers en librariŽrs voor het regionale socio-culturele leven (Tilburg, 1984) 276-281).
63.C.F.X. Smits, De grafzerken in de kathedrale Sim Janskerk van 's-Hertogenbosch ('s-Hertogenbosch, 1912) 249.
64.Kroniek van Peter van Os, XXII.
65.GAH, Oud archief, Collectie Aanwinsten 7851. R 1268, f420v.
66.Bossche Bijdragen, VI (1923-1924) 199. De vader van de kinderen Van Langel, Franco, was een buitenechtelijke zoon van de priester Henrick Sijmons van Langel (GAH, R 1250, f 288). In het meergenoemde handschrift 57 van de broederschap is het wapenschild van Franco van Langel niet ingevuld.
De binnenzijde van de zijpanelen van het schilderij te Boston.

De buitenzijde van de panelen.
dan bij zijn voornaam past, is wederom verklaarbaar: de heilige Franco met zijn symboliek was niet bekend. (Franco komt niet van Franciscus.) Derhalve werd gekozen voor de patroon van de kerk: Sint Jan.
De vrouw op het buitenluik is Heylwich Henricx van der Rullen met haar dochters. Een van hen, aan het schilderij te zien de oudste, met name Lysbeth, was moniale in het BethaniŽnklooster te 's-Hertogenbosch.67 Haar zusje, dat direct achter haar knielt, is de vrouw van Peter van Os. De andere zusjes zijn niet met name bekend.
De heilige Heilwich is hier vervangen door de heilige Maria Magdalena, wellicht omdat ook hier de beeltenis en symboliek van de Heilwich niet bekend waren, of omdat Maria Magdalena de voorkeur genoot. Interessant hierbij is dat Maria Magdalena de patrones was van het BethaniŽnklooster, waarin haar dochter Lysbeth woonde.68
De wapens van het echtpaar Van Langel-Van der Rullen zijn niet nog eens geschilderd, omdat zij op het binnenluik voorkomen.
De identificatie van deze personen wordt onderstreept doordat de twee religieuzen in het gezin-Van Langel thans bekend zijn. namelijk de cisterciŽnzer Jan en een zuster van BethaniŽ. Lysbeth. Door deze identificatie zijn wij thans in staat het schilderij beter te dateren: we hebben hier te doen met een memorietafereel, waarmee Peter van Os zijn overleden vrouw, zijn doodgeboren of jonggestorven baby en zijn schoonouderlijke familie herdenkt. Aangezien Franco van Langel al stierf in 1496 en Peters vrouw rond 1 januari 1500, moet het schilderij geplaatst worden in 1500.
Mochten heraldici tot het bewijs komen dat het wapen-Wynricx te Oss inderdaad uit drie liggende drielingsbalken bestaat, dan is iedere twijfel onmogelijk. Hopelijk is hiermede de oplossing gegeven van een kunsthistorisch probleem, dat decennialang op zich heeft laten wachten.
67.GAH, R 1250, f 236v.
68.Bossche Bouwstenen, VI, 25.

Afkortingen
GAHGemeentearchief's-Herlogcnbosch

De Brabantse Leeuw XLVII (1998) 116-124