Everhardus de Marcq

's-Hertogenbosch 5 maart 1728 - vóór 1771

 
Neggers

De bibliotheek van dokter de Marcq

Een proeve van achttiende-eeuwse belezenheid?


Anton Neggers

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
Noten
1.Paul Hoftijzer, 'Leesonderzoek in Nederland over de periode 1700-1850. Een staat van onderzoek', in: Theo Bijvoet (red.), Bladeren in andermans hoofd, over lezers en leescultuur (Nijmegen 1996) 166. Han Brouwer, Lezen en schrijven in de provincie. De boeken van Zwolse boekverkopers 1777-1849 (Leiden 1995) 17.
2.Brouwer, 22; Karin Strengers-Olde Kalter, 'De achttiende-eeuwse boekhandel in 's-Hertogenbosch', Brabants Heem 50 (1998) 91.
3.Jeroen Blaak, Geletterde levens, Dagelijks lezen en schrijven in de vroegmoderne tijd in Nederland, 1624-1770 (Hilversum 2004) 143. Strengers-Olde Kalter, 'De achttiende-eeuwse boekhandel in 's-Hertogenbosch', 94.
4.Blaak, Geleverde levens, 144.
5.Bijvoorbeeld: José de Kruif, Liefhebbers en gewoontelezers. Leescultuur in Den Haag in de achttiende eeuw (Zutphen 1999); Karin Strengers-Olde Kalter, 'Boeken in Bossche boedels. De belangstelling voor lectuur in de achttiende eeuw', in: Noord-Brabants Historisch Jaarboek 15 (1998), 143 e.v. De inventaris van Everhardus de Marcq valt buiten de door Strengers-Olde Kalter onderzochte periodes (1700-1730 en 1770-1800).
6.Strengers-Olde Kalter, 'Boeken in Bossche boedels', 147.
7.Paul Hoftijzer en Otto Lankborst, Drukkers, boekverkopers en lezers tijdens de Republiek. Een historiografische en bibliografische handleiding (Den Haag 2000), 168.
8.Blaak, Geletterde levens, 163.
9.Ibidem, 295.
10.SAMH, DTB Waalse gemeente 33.
11.Anton Neggers, 'De familie De Marcq en de politieke reformatie in Oirschot', Genealogisch Tijdschrift voor Oost-Brabant 22 (2007) 153.
12.Anton Neggers, Schelmen en Hontsvotten werck. Onderzoek naar de moord op mr Jean de Marcq, drossaard van Oirschot in 1735 (Boxtel 2007).
13.J. Hoeckx e.a., 'De 'stadstaat': Politiek, bestuur en rechtspraak', in: A. Vos (red.), 's-Hertogenbosch. De geschiedenis van een Brabantse stad l629-1990 (Zwolle 1990) 108.
14.T. Kappelhof, 'Laverend tussen Mars en Mercurius. Demografie en economie', in: Vos, 's-Hertogenbosch, 65.
15.SASH, OAA, nr. 1648.
16.H. Bots, I. Martthey en M. Meyer, Noordbrabantse studenten 1550-1750. Bijdragen tot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland 44 (Tilburg 1979) 500.
17.Ibidem, 86.
18.A.F.O. van Sasse van Ysselt, De voorname huizen en gebouwen van 's-Hertogenbosch, alsmede hunne eigenaren of bewoners in vroeger eeuwen. Aanteekeningen uit de Bossche Schepenprotocollen loopende van 1500-1810 ('s-Hertogenbosch 1914) deel 2, 23.
19.'Die Chronicke vander vermaerder ende vromer stadt van Tsertogenbosch', in: C. Hermans, Verzameling van Kronyken betrekkelijk de stad en Meijerij van 's Hertogenbosch ('s-Hertogenbosch 1846) deel I, 78.
20.Van Sasse van Ysselt noemt hem ten onrechte Leonard de Marcq. Van Sasse van Ysselt, Voorname huizen, deel 2, 42.
21.Het huis werd in 1761 door mr. Willem Hendrik Pels, advocaat te 's-Hertogenbosch, als curator verkocht aan Daniel Velters, oud-schepen en raad van Den Bosch, In 1806 deed het dienst als stalhouderij.
22.Neggers, Schelmen en Hontsvotten werck, 91.
23.Sabina Agneta Orizandt meldt in april aan de Staten-Generaal dat 'de persoon, welcke vermeent wierde door des suppl. man ter dood toe gekwetst te zijn reeds sedert lange tijd grif en welvarende was en in het publiecq verscheen' (BHIC, Collectie Santvoort, nr. 11 [ongenummerd] 6-3-1761). Johan Jacob Esscher houdt in 1777 met zijn compagnie garnizoen in Namen.
24.SASH, Criminele dossiers 147, nr. 5.
25.SASH, N 's-Hertogenbosch 3312, fol. 55 e.v.
26.Mogelijk draagt het feit dat luitenant Esscher in 1761 dient onder de compagnie van kapitein Meijs in het regiment van de generaal-majoor Escher (zijn vader?) bij aan de zwaarte van de straf.
27.RHCE, R Oirschot 2474, fol. 78v.
28.A. van de Sande, 'Van Generaliteitsland tot gewest,' in: R. van Uytven (red.), Geschiedenis van Brabant van het hertogdom tot heden (Leuven/Zwolle) 519.
29.Blaak, Geletterde levens, 103.
30.Strengers-Olde Kalter, 'Boeken in Bossche boedels', heeft aangetoond dat aan het einde van de achttiende eeuw nog slechts eenderde van de boekbezitters behoorde tot de hogere sociale klassen.
31.Volgens het procesdossier was George de Bree, mr. paruijke-maker, op de ochtend van 10 februari 1761, om acht uur in zijn huis om hem te friseren.
32.A. van de Sande en A. Vos, 'Een verdeeld huis. Godsdienst en cultuur', in: A. Vos (red,), 's-Hertogenbosch. De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (Zwolle 1990) 136-137.
33.De Kruif, Liefhebbers en gewoontelezers, 98.
34.Strengers-Olde Kalter, 'Boeken in Bossche boedels', 149.
35.Dat de bibliotheek zich op de eerste verdieping bevond, blijkt uit de getuigenverklaring van Johannis Bebbeler in het procesdossier van de zaak tegen Everhardus de Marcq. Hij verklaart hierin dat 'hij comparant int midden van de nagt nog eens naer boven gegaan is, en als doen de pistoole welke door hem op de Boeke kamer gebragt waren heeft gevisiteerd.'
36.L. Pirenne, 'De voorgeschiedenis vanaf de opstand, 1578-1796', in: H. van den Eerenbeemt (red.), Geschiedenis van Noord-Brabant. Deel I: Traditie en modernisering 1796-1890 (Amsterdam 1996) 50.
37.Van de Sande en Vos, 'Een verdeeld huis. Godsdienst en cultuur', 135.
38.C.J.A. van den Oord, Twee eeuwen Bosch' boekbedrijf 1450-1650, Bijdragen rot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland 62 (Tilburg 1984), 378.
39.De teloorgang van het Latijn als lingua franca wordt ook aangetoond door Brouwer, 24, die stelt dat in 1701 nog 55% van alle in Duitsland gedrukte boeken in het Latijn was. In 1800 was dat nog maar 4%.
40.Heinrich von Brühl (1700-1763) was eerste minister van Saksen en berucht om zijn luxueuze levensstijl. Hij werd verantwoordelijk gehouden voor de Zevenjarige Oorlog, die Saksen bijna ruïneerde.
41.Blaak, Geletterde levens, 104.
42.Strengers-Olde Kalter, 'Boeken in Bossche boedels', 167.
43.Bots, Matthey en Meyer, Noordbrabantse studenten 1550-1750, 87.
44.'(...) que la lecture de tous les bons livres est comme une enconversation avec les plus honnêtes gens des siècles passes, qui en ont éré les auteurs, er meme une conversation etudiée en laquelle ils ne nous découvrent que les meilleures de leurs pensées'. René Descartes, Discours de la Méthode, 1637.
45.Het Medecynboec van Battus bevat ook het oudste Nederlandse kookboek.
46.Het psychiatrisch centrum van de GGZ in Tilburg draagt zijn naam.
47.R. van Hee, 'Johannes Wier en zijn houding tegenover Geestesziekten en heksenvervolging', Periodiek, driemaandelijks tijdschrift van het Vlaams Geneeskundigenverbond 61 (zoo6) 4.
48.Van de Sande en Vos, 'Een verdeeld huis. Godsdienst en cultuur', 137.
49.Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (Leiden 1924), deel 6, kolom 623.
50.T. Burckhardt, Alchemy, Science of the Cosmos, Science of the Soul (z.p. 1997) 75.
51.Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (Leiden 1911), deel 1, kolom 47.
52.De vertaling van Du Ryer werd gebruikt voor de eerste Engelse (1649) en Nederlandse vertaling (1696). De Koran werd eerder vertaald in het Latijn door Robert van Ketton in 1143.
53.Van de Sande en Vos, 'Een verdeeld huis. Godsdienst en cultuur', 138.
54.Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, deel I, kolom 794.
55.Pseudoniem voor François-Marie Arouet (1694-1778), Frans schrijver en vooraanstaand filosoof van de Verlichting.
56.Volgens Strengers-Olde Kalter, 'Boeken in Bossche boedels', 162, komt Flavius Josephus aan het einde van de achttiende eeuw voor in 8% van alle boekencollecties.
57.Jean-Leon de Medici, ook: Leo Africanus, ook: Hassan ibn Mohammed al-Wazzân (1488-1554), gekerstende mohammedaan uit Granada, beschreef in opdracht van paus Leo X (de Medici, vandaar zijn naam) het continent Afrika.
58.Bijvoorbeeld in Den Haag (De Kruif, Liefhebbers en gewoontelezers, 194) en Den Bosch (Strengers-Olde Kalter, 'Boeken in de Bossche boedels', 166).
59.A. van Oirschot (red.), Encyclopedie van Noord-Brabant (Baarn 1985) deel 2, 144.
60.SASH, N 's-Hertogenbosch 3312, fol. 100.
61.Bij de Octava en Minori forma is nummer 438 twee keer gebruikt, terwijl de eerste nummer 464 eigenlijk 463 moet zijn.
62.Hij werd gedoopt te 's-Hertogenbosch op 7 oktober 1737 als zoon van Hendrick Palier en Anna Geertruij Kop.
63.Strengers-Olde Kalter, 'De achttiende eeuwse boekhandel in 's-Hertogenbosch', 93.
64.Van Sasse van Ysselt, Voorname huizen, deel 2, 353.
65.A. Vroon, 'Hendrik Palier, drukker-uitgever en boekhandelaar', in P. Timmermans e.a. (red.), Brabantse biografieën. Levensbeschrijvingen van bekende en onbekende Noord-Brabanders 5 ('s-Hertogenbosch 1999).
66.SASH, N 's-Hertogenbosch 3312, fol. 108. Volgens A.J. Hanou, emeritus-hoogleraar Oudere Nederlandse Letterkunde en specialist in de vrijmetselarij in de achttiende eeuw, werden na het overlijden van een vrijmetselaar boeken over het onderwerp vrijmetselarij in zijn bezit doorgaans vernietigd.
67.Aldus prof. A. Hanou. De auteur is prof. Hanou erkentelijk voor zijn adviezen, net als dr. Cis van Heertuin van de Ritman Libray in Amsterdam, en de eindredactie van Brabants Heem.
Anton Neggers, 'De bibliotheek van dokter de Marcq' in: Brabants Heem 1 (2008) 1-14
 
Noordbrabantse studenten

3426. MARCQ, Everardus de

500
H. Bots, J. Matthey, M. Meyer, Noordbrabantse studenten (1979) 500
 
Artikelen
2008

Anton Neggers

De bibliotheek van dokter de Marcq. Een proeve van achttiende-eeuwse belezenheid?
Brabants Heem 1 (2008) 1-14
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

H. Bots, J. Matthey, M. Meyer, Noordbrabantse studenten (1979) 500

P.C. Molhuijsen (e.d.), Bronnen tot de geschiedenis der Leidse Universiteit (1919-1924) V. 276

Charles de Mooij en Aart Vos, 's-Hertogenbosch binnenskamers (1999) 66, 67

G. du Rieu (ed.), Album Studiosorum Academiae Lugduno-Batavae MDLXXV-MDCCCLXXV (1875) 1012

A.F.O. van Sasse van Ysselt, De voorname huizen en gebouwen van 's-Hertogenbosch (1910) II. 42

n: vermelding in een voetnoot