afb.

Theodoor Victor van Berckel

's-Hertogenbosch 21 april 1739 - 's-Hertogenbosch 21 september 1808


Theodoor Victor van Berckel (graveur en medailleur)

Theodoor Victor van Berckel werd op 21 april 1739 geboren in 's-Hertogenbosch (Nederland). Hij was een telg uit een aanzienlijk geslacht van zilversmeden waarvan enkele werken in het Noordbrabants Museum te 's-Hertogenbosch te zien zijn.
Theodoor Victor was de derde generatie wiens naam met Theodoor begon. Grootvader Theodoor Casparus van Berckel was naast zilversmid tevens stempelsnijder. In de 18de eeuw werden in opdracht van het stadsbestuur (vroedschap) van 's-Hertogenbosch jaarlijks een aantal zogenoemde vroedschapspenningen uitgegeven en de Van Berckels waren hiervan de voornaamste leveranciers. Ook de zoon van Th. Casparus was een belangrijke zilversmid die vele opdrachten van zilverwerken van het Stadsbestuur verwierf. Deze Theodoor Everhardus was echter geen stempelsnijder. De door de stad bestelde vroedschaps- en stadhuispenningen werden door Th. Everhardus in opdracht gegeven aan de stempelsnijder Johan-Conrad Marmé uit Kleef.

Zijn jonge jaren

De jonge Theodoor Victor werd door vader Th. Everhardus opgeleid als zilversmid, een vak dat hij echter nooit zou uitoefenen. De jongen bleek meer aanleg te hebben voor het stempelsnijden en leerde het vak hoogstwaarschijnlijk van Marmé, die vanaf 1747 tevens in Utrecht werkte als vrije meester. Spoedig ontwikkelde Theodoor Victor zich tot een begaafd stempelsnijder met een geheel eigen stijl. De eerste werken waarvan met zekerheid kan worden aangenomen dat ze van zijn hand zijn, ontstonden vanaf ongeveer 1761. Vanaf dat jaar maakte Th. Victor ontelbare prachtige stempels van penningen voor 's-Hertogenbosch maar ook voor andere steden, zoals zijn volgende domicilie; de stad Rotterdam. Ook verwierf hij opdrachten voor huwelijkspenningen en hij werkte voor stadhouder Willem V. Na zijn huwelijk in 1763 vestigde hij zich zoals gezegd in Rotterdam maar bleef gedurende zijn verdere werkzame leven penningen vervaardigen voor stad en burgers van 's-Hertogenbosch.
Een fraai voorbeeld hiervan is de in 1774 vervaardigde penning ter gelegenheid van het gouden huwelijksfeest van het puissant rijke echtpaar Martini - Van Schagen. Hendrik Bernard Martini was tijdens zijn werkzame leven als President en Oudste Raad der stad 's-Hertogenbosch lange tijd verantwoordelijk geweest voor de uitgifte van de jaarlijkse Bossche stadhuispenningen. Het feit dat 's-Hertogenbosch deze traditie had is waarschijnlijk de stimulans geweest voor de jonge Theodoor Victor om stempelsnijder te worden.


Graveur-generaal aan de Munt van Brussel

In 1772 solliciteerde Van Berckel aan de Munt te Brussel. Na het overlijden van Jacques Roettiers was diens functie als hoofdgraveur (Graveur-Generaal) vrijgekomen. Van Berckel stelde bij zijn verzoekschrift als voorwaarde dat hij voor eigen rekening penningen mocht blijven vervaardigen maar hiermee ging de regering toen niet akkoord. In 1776 was de vacante functie nog steeds niet ingevuld. In die tijd was het huidige België onderdeel van het Keizerrijk Oostenrijk en op initiatief van landvoogd hertog Karel van Lotharingen, gouverneur van de Oostenrijkse Nederlanden, besloot de regering in Wenen een concours uit te schrijven waaraan naast Van Berckel nog drie andere graveurs deelnamen. Uiteindelijk werd Van Berckel gekozen als beste van de vier en mocht hij, met inwilliging van zijn eerdere voorwaarden, de functie van Graveur-Generaal gaan vervullen. Hij kwam rechtstreeks in dienst van Keizerin Maria Theresia van Oostenrijk. De daarop volgende jaren werd de faam van Van Berckel alsmaar groter. Als ambachtsman en kunstenaar was hij volwassen geworden en hij groeide uit tot de beste stempelsnijder die België ooit heeft gehad.
Zijn uitzonderlijke kwaliteiten als stempelsnijder komen het beste tot hun recht bij een medaille die Van Berckel in 1778 sneed voor de Brusselse Academie des Beaux-arts. De voorzijde draagt het portret van Hertog Karel. Op de keerzijde staat een allegorische voorstelling die de schilder-, beeldhouw- en graveerkunst en de bouwkunde verbeeldt.
Hij bleef in Brussel in dienst bij de Oostenrijkers tot 1794 toen de Fransen het regime omver wierpen. In 1789 echter brak er een kortstondige revolutie uit die bekend staat als de Brabantse Omwenteling. De Oostenrijkers werden begin 1790 verdreven om binnen een jaar weer terug te keren. In die periode bleef Van Berckel, waarschijnlijk met toestemming van de Oostenrijkers, op zijn post en vervaardigde de munten voor de nieuwe regering van de Verenigde Nederlandse Staten. De muntserie die slechts kortstondig in omloop is geweest is tegenwoordig zeer gezocht door muntverzamelaars. De Verenigde Nederlandse Staten waren vanwege onderlinge ruzies geen lang leven beschoren. Het Oostenrijkse Ancien régime kwam terug en alles was weer bij het oude.

Zijn Weense periode en terugkeer naar de geboortegrond

Toen de Fransen in 1794 de macht overnamen vertrok Van Berckel in het kielzog van de Oostenrijkse ex-machthebbers naar Wenen. Daar was hem de functie aangeboden van hoofdgraveur aan de Weense Munt. De toenmalige hoofdgraveur Johann Nepomuk Würth (1752-1811) zou een andere functie krijgen en zijn post zou door Van Berckel worden ingenomen. Helaas voor Van Berckel ging dit niet door. Van Berckel kreeg wel de aanstelling als graveur maar de artistieke leiding bleef in handen van Würth. Van Berckel was hierover zeer slecht te spreken en heeft in talloze correspondenties met het Keizerlijk Hof geprobeerd om er wat aan te doen. Tevergeefs. Van zijn Oostenrijkse jaren zijn daarom niet veel penningen en munten bekend met zijn kenmerkende stijl. In maart 1802 kreeg Van Berckel een ernstige oogziekte waarna hij zijn vak niet meer kon uitoefenen. Hij reisde in die periode half blind door Europa en vestigde zich tijdelijk en later permanent in zijn geboortestad 's-Hertogenbosch waar hij op 21 september 1808 overleed.

Literatuur:
• Le graveur Théodore-Victor van Berckel. Essai d'un catalogue de son oeuvre (Alph. de Witte) - Leuven 1909
• De Medailleur Theodoor Victor van Berckel - H.J.M. Ebeling
• Noord-Brabandsche Volks-almanak voor het jaar 1841
• Aantekeningen van L. Lennaerts, Koninklijke Bibliotheek van België, Rijksarchief Utrecht
Lei Lennaerts
 
Almanak 1841

De drie stempelsnijders of medailleurs Theodorus van Berckel,
vader, zoon en kleinzoon, van 's Hertogenbosch

131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
Noten
1.Van dergelijke penningen bezit het Noord-Brabands Genootschap eene vrij talrijke verzameling, meest betrekkelijk de stad 's Hertogenbosch. Ook is deszelfs verzameling in zilver der Bossche stadhuispenningen, ten getale van 74 of 76, op een zes- of achttal na, volledig.
2.Penningkundigen van naam verklaren het monogram T.V.B. Theodorus van Berckel, maar dan zou op de penningen moeten staan T.V.B.: nu is het woordeken van weggelaten. De Biographie universelle chez Michaud (suppl.) heeft dus gelijk, met van Berckel, Theodore Victoire te noemen, zoo als hij ook gedoopt is. Als stempelsnijder hebben wij hem slechts Theodorus genoemd onder welke naam hij bij de numismatici meest bekend is.
3.Dit blijkt uit eene resolutie van de stedelijke regering van den 30 augustus 1740.
4.Messager des sciences et des beaux arts, Gand 1829 et 1830, en Van der Chijs, Tijdschrift voor munt- en penningkunde I. 211 enz.
5.Deze grafkelder, welke nog ongeschonden bewaard gebleven is, ligt in den regter doorgang tusschen den tweeden en derden pilaar van de doopvont af, en is met een bijzonder fraaijen zerk gedekt, waarop Ridder Rutger van Berckel, Heer van Nunen en Tongelre, den 16 december 1575 overleden, met zijne echtgenoote, Jonkvrouw Livina van Coudenhoven, in levensgrootte zijn uitgehouwen.
z.n., Noord-Brabandsche volks-almanak (1841) 131-141
 
Genealogie
 
Tolzegelstempel

Zegelstempel van de tol te 's-Hertogenbosch

In 1761 sneed Theodor Victor van Berckel voor de stad 's-Hertogenbosch een tolzegelstempel, dat de bosboom toont waarin het wapen met de twee Brabantse en de twee Limburgse leeuwen hangt.
Op de banderol staat de tekst:
'S.OPPIDI DE BUSCO DUC. PUBL. TELONIO'.
Dit zegelstempel was door het stadsbestuur besteld bij de medailleur Theodoor Everardus van Berckel, die tevens als zilversmid in het gilde van de goud- en zilversmeden was ingeschreven. Deze liet het echter door zijn zoon Theodor Victor, die niet officieel als zilversmid in Den Bosch heeft gewerkt, vervaardigen. Het eigenlijke stempel is gesneden in een zilveren plaatje dat tegen een ijzeren houder is gemonteerd.
Zilver uit 's-Hertogenbosch (1985) 251
 
Artikelen
?

Pinchart ?

Mémoire en réponse a la question suivante. Faire l'histoire de la gravure des médailles en Belgique, depuis le XVIe siècle jusqu'en 1794
Mémoires couronnés et mémoires des savants étranges, publiés par l' Academie Royale des Sciences et Belles-Letters de Bruxelles
Academie Royale des sciences, des letters et des beaux-arts de Belgique (s.l. z.j.) 1-84
 
?

G.V.O.

Iets over den Nederlandschen stempelsnijder of medaileur Theodorus van Berckel (gedeeltelijk medegedeeld door een voornaam liefhebber der hedendaagsche penningkunde te R.)
s.n. (s.l. z.j.) 221-228
 
1841

z.n.

De drie stempelsnijders of medailleurs Theodorus van Berckel, vader, zoon en kleinzoon, van 's Hertogenbosch
Noord-Brabantsche volks-almanak (1841) 131-141
 
1895

Von Ernst

Les dernières quinze années de Theodore van Berckel
Goemaere (Bruxelles 1895)
 
1909

Alph. de Witte

Le graveur Théodore-Victor van Berckel. Essai d'un catalogue de son oeuvre
Ceuterick (Louvain 1909)
 
1927

M.A. Snoeck

Aanteekeningen over de 's-Hertogenbossche stadhuispenningen
in: Jaarboek voor munt- en penningkunde 1927
Müller (Amsterdam 1927)
 
1931

H.J.M. Ebeling

De medailleur Theodoor Victor van Berckel
Jaarverslag Vereeniging voor Penningkunst 1930 (1931) 24-31
 
1946

dr. H. v. Velthoven

Brabant, een gewest in opkomst
s.n. (s.l. 1946)
 
1947

H.J.M. Ebeling

Theodoor Victor van Berckel. Over zijne zegelstempels
Jaarboek Koninklijk genootschap voor munt- en penningkunde (1947) 117-121
 
1985

Redactie

Berckel, Theodore Victor van
Encyclopedie van Noord-Brabant 1 (1985) 105
 
1997

Henk Bruggeman

Van Berckelstraat te 's-Hertogenbosch. Een verzameling van gegevens over de historie van deze straat; over de huizen en haar bewoners
Henk Bruggeman ('s-Hertogenbosch 1997)
 
2008

Redactie

Graveur 'krijgt' na twee eeuwen zelf penning
Brabants Dagblad dinsdag 2 september 2008
 
2008

Redactie

Tweehonderd jaar geleden stierf Theodoor van Berckel
Bossche Omroep zondag 21 september 2008 (foto)
 
2008

Redactie

• Van Berckel was 'n beroemd man (Erwtenman)
• 'Via nazaten heb ik ook een portret van hem opgedoken'
Brabants Dagblad vrijdag 3 oktober 2008
 
 
Biografieën
1854

A.J. van der Aa

Biographisch woordenboek der Nederlanden. Deel 2. Eerste en tweede stuk
Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL)
1918

P.J. Blok en P.C. Molhuysen

Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 4
Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL)
 
Raadsbesluiten
2008

Stadhuispenning

Het college stelt de raad voor om aan de eenmalige stadhuispenning bij raadsbesluit het SC - "Senatus Consulto" te verlenen. (Dat betekent; goedgekeurd bij raadsbesluit)
In september is de tweehonderdste sterfdag van Theodoor Victor van Berckel, een beroemde graveur die zijn carrière begon in 's-Hertogenbosch. Als hommage aan deze graveur uit de 18e eeuw, heeft de Bossche graveur L. Lennaerts een herdenkingspenning ontworpen, gebaseerd op de voormalige Bossche stadhuispenningen.
B&W Besluitenlijst 26 augustus 2008
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Margriet van Boven e.a., Noordbrabants Museum (1979) 28

F.G.G. Govers, Het geslacht en de firma F. van Lanschot 1737-1901 XXV (1989) 10, 10n

Charles de Mooij en Paul Kokke, De Muze als Motor : Beeldende kunst en de ontwikkeling van het moderne Brabant, 1796-1940 (1996) 119

Jan van Oudheusden en Harry Tummers, De grafzerken van de Sint-Jan te 's-Hertogenbosch (2010) II. 215-216, 416; III. 75-76; IV. 218

n: vermelding in een voetnoot