afb.

Hinhamerstraat 203 : Geneeskundig Gesticht Reinier van Arkel

architect: P.J. de Zutter

Geneeskundig Gesticht Reinier van Arkel. Streng classicistisch gebouw uit 1838 met hoekblokken, cordonlijsten en attiek; uitspringende ingangspartij met halfrond bovenlicht, vensters daarboven met kroonlijst op consoles. Diepliggende vensters, die der eerste verdieping met ijzeren balustrades. Aan de binnenplaats gevelsteen uit ca 1650, krankzinnigen, afbeeldende. Eveneens classicistische, maar ongepleisterde achterbouw van het gesticht aan de St. Jacobstraat met geprofileerde cordonlijst, ingangspartij met fronton en rondboog op geblokte pilasters.
Bron: Bossche Monumenten in Beeld
~~~
De panden die in 1838 bij Reinier van Arkel zijn getrokken waren "Den Hopwagen", "Het Hoefijzer" en "Het zwart Lam".
Bron: Kring
~~~
Op de voorgevel in de Hinthamerstraat op nummer 209 staat geschreven 'Geneeskundig Gesticht 1838'. Momenteel is hier het Informatie centrum gevestigd. De hoofdingang is verplaatst naar Bethaniestraat 2.
Bron: A.F.A.M. Wetzer
 
Bossche monumenten

Oudste psychiatrische kliniek

door Ed Hupkens

5
Stadsblad woensdag 11 mei 2016 | 5
 
Mosmans

Hinthamereind

42
Jan Mosmans, Alph.G.J. Mosmans, Oude namen van huizen en straten te 's-Hertogenbosch ('s-Hertogenbosch 1907) 42
 
Rijksmonument

Hinthamerstraat 190

Geneeskundig Gesticht Reinier van Arkel. Ingevolge Koninklijk Besluit van 2 augustus 1972 nummer 28 betreft bescherming het met een zadeldak afgedekte gedeelte, evenwijdig aan de Hinthamerstraat gelegen, het evenwijdig aan de St.Jacobsstraat gelegen gedeelte, een loodrecht op de St.Jacobsstraat met een zadeldak afgedekt gelegen gedeelte en voorts een aantal gedeelten welke in het Koninklijk Besluit via een tekening zijn aangegeven.
Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Sasse van Ysselt

Het geneeskundig gesticht Reinier van Arkel

93
94
95
96
97
98
99
Noten
1.Zijne vrouw was Jenne van Vlierden. Zie Maandblad Nederl. Leeuw XXIV p. 57.
2.Hij was ook broeder van den erflater.
3.Dit vers is ontleend aan het verhaal van Virgilius de Aeneis Boek II vers 246 enz. en 341 seqq.
4.Van Heurn vermeldt, dat de kamer der Regenten zes schuiframen had, waaruit valt op te maken, dat het gesticht in 1767 aan de straatzijde is verbreed geworden.
5.Notulen van 18 Februari en 14 April 1712.
6.Notulen van 2 Februari 1644, 20 Juni 1665, 22 Augustus 1699 en 1 Februari 1713.
7.Over de baldadigheden, die het publiek tegen de in dit Gesticht verpleegden bedreef, wanneer het daarin op Maandagmorgen van de Vastenavonddagen kwam om dezen warme bollen te zien eten, zie men mr. A. Bosch in Taxandria XII p. 305.
De voorname Huizen en Gebouwen van 's-Hertogenbosch III (1910) 93-99
 
Smits

Voormalig gesticht Reinier van Arkel

Hinhamerstraat 203

496
497
Jan Smits, Vademecum van religieuzen en hun kloosters in Noord-Brabant (Alphen aan de Maas 2010) 496-497
 
Vermelding
Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC)
 
Artikelen
1878

Redactie

Plattegrond-teekeningen van de geneeskundige gestichten voor krankzinnigen in Nederland. Behoorende bij het verslag over den staat der gestichten voor krankzinnigen in de jaren 1869, 1870, 1871, 1872, 1873 en 1874, aan den minister van binnenlandsche zaken ingediend door de Inspecteurs dier gestichten
Van Weelden en Mingelen ('s Gravenhage 1878)
 
1906

H. van Rooy

Stichting Reinier van Arkel
s.n. (s.l. 1944)
 
1922

H. Schade

De geschiedenis van het krankzinnigengesticht "Reeynier van Arkel"
Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 18 (1922) 3-20
 
1932

Henri J.M. van Rooij, J.P.W.A. Smit

Inventaris van het oud-archief van het "Zinnelooshuis" te 's Hertogenbosch
Vorsselmans (Zundert 1932)
 
1942

Jos. E.A.M. Meijring

Reinier van Arkel 500 jaar, 26 november 1442 - 26 november 1942
R.K. Charitatieve Vereeniging voor Geestelijke Volksgezondheid ('s-Hertogenbosch 1942)
 
1944

Redactie

Vijf eeuwen "Reinier van Arkel"
s.n. (s.l. 1944)
 
1953

Br. Herman

Onze broeders. 100 jaar werkzaam in Reinier van Arkel te 's-Hertogenbosch
Charitas 3 (1953) 27-28
Charitas 4 (1953) 39-40
Charitas 5 (1953) 55-56
 
1954

Broeder Denijs, e.a.

Geschiedenis van Reinier van Arkel en de viering van het eeuwfeest
s.n. ('s-Hertogenbosch 25 april 1954)
 
1980

A.C.M. Kappelhof

Overzicht van het 19e eeuwse archief van de 's-Hertogenbossche Godshuizen. Algemeen: bestuur en financiën, Oud Mannen- en Vrouwenhuis, Groot Ziekengasthuis, Zinnelozenhuis Reinier van Arkel, Bedelingsfonds, Voorburg
Centraal bureau Godshuizen, Oud archief ('s-Hertogenbosch 1980)
 
1984

Jeroen H.R. Lutters

De 'geneeskundige' organisatie in "Reinier van Arkel". De artsen hun positie, opvattingen en praktijken vanaf de uitroeping tot geneeskundig gesticht tot de oprichting van "Coudewater", 1848-1870
Kandidaatsscriptie nieuwe geschiedenis (s.l. 1984)
 
1984

Redactie

'Reinier van Arkel' 's-Hertogenbosch. Woonaccomodatie 72 patiënten - 19 bejaardenwoningen - 10 appartementen
Nivag review 3 (1984) 53-56
 
1985

Franciscus Joseph Maria Schmidt, Axel Hinrich Murken

Die Entwicklung der Irrenpflege in den Niederländen. Vom Tollhaus bis zur gesetzlich anerkannten Irrenanstalt
Murken-Altrogge (Herzogenrath 1985)
 
1988

A.C.M. Kappelhof

'Dit huis bedwingt door opsluiting hen die de rede ontberen'. De gestichtsbevolking van Reinier van Arkel in Den Bosch 1650-1840
Noordbrabants Historisch Jaarboek 5 (1988) 95-120
 
1988

Henny Molhuysen

Verhalen en Legenden. Smakelijk
Brabants Dagblad donderdag 22 september 1988 (foto)
 
1992

Rob Verheij, Theo Klein Overeem, Mies van Eenbergen

Omzien in zorg. Bij het afscheid van de broeders van Reinier van Arkel
Redactie 'de Uitkijk' (Vught 1992)
 
1992

Hein Kastelijn

Reinier van Arkel. Beeld van een psychiatrisch ziekenhuis. Scenario
s.n. (s.l. 1992)
 
1993

Michel Donners

Doorbraak of illusie? De krankzinnigenzorg in de negentiende eeuw. Een onderzoek naar de effecten van de eerste krankzinnigenwet in Nederland voor het gesticht Reinier van Arkel te 's-Hertogenbosch
Donners (Nijmegen 1993)
 
1993

John Vermulst

Reinier van Arkel
KringNieuws 5 (1993) 14-15
 
1994

Ton Kappelhof

De stichting van het oudste Nederlandse zinnelooshuis Reinier van Arkel. Een stedelijke oplossing voor een maatschappelijk probleem
Van zotten, kwakzalvers, chirurgijns, vroedvrouwen ...
Centrum voor de studie van land en volk van de Kempen (Turnhout 1994) 17-35
 
1996

Miriam van den Brink, Delly Dirks, Mies van Eenbergen, Gee de Wilde

Toekomst Visie. GGZ in de regio 's-Hertogenbosch e.o. en de Bommelerwaard. Visie van het Regionaal functioneel directorium op de toekomst van de GGZ in de regio 's-Hertogenbosch ten behoeve van een regionaal zorgplan
Reinier van Arkel RIAGG 's-Hertogenbosch RIBW 's-Hertogenbosch ('s-Hertogenbosch 1996)
 
1996

G.S. Kuipers, P.J. Carpentier, I.M. Brugman

Op zoek naar dissociatieve stoornissen. De ervaringen in het psychiatrisch ziekenhuis Reinier van Arkel
Maandblad geestelijke volksgezondheid 11 (1996) 1153-1164
 
1997

Ronald van Genabeek

Opgraving op het terrein van Reinier van Arkel aan de Windmolenbergstraat
's-Hertogenbosch 3 (1997) 107-109
1997

Redactie

Wandelende gedachten. Een wandeling over het terrein van psychiatrisch ziekenhuis Reinier van Arkel
Psychiatrisch ziekenhuis Reinier van Arkel ('s-Hertogenbosch 1997)
 
1998

Hanneke Derks

Reinier van Arkel timmert aan de weg
Stadsblad woensdag 10 juni 1998
 
1999

Redactie

Nieuwbouw- en renovatieproject na acht jaar afgesloten. GGz 's-Hertogenbosch in fraai nieuw onderkomen
Brabants Dagblad zaterdag 15 mei 1999 (foto)
 
1999

Jo Hendriks

Het postkantoor op de Markt
KringNieuws 4 (1999) 3
 
2003

Noor Mens, e.a.

De architectuur van het psychiatrisch ziekenhuis
Inmerc BV. (Wormer 2003)
 
2010

Robèrt van Lith

Reinier van Arkel doet 'aanbod' voor hostel
Brabants Dagblad woensdag 3 november 2010
 
2010

Jan Smits

Hinthamerstraat 203. Voormalig gesticht Reinier van Arkel.
in: Vademecum van religieuzen en hun kloosters in Noord-Brabant (2010) 496-497
 
2013

Forse ingrepen nodig bij Reinier

Reinier van Arkel groep merkt de gevolgen van bezuinigingen: zij moet zelf flink de broekriem aanhalen.
Paul Roovers | Brabants Dagblad vrijdag 13 december 2013 | 25
 
2015

‘Voor ggz gaan veranderingen te snel’

Reinier van Arkel zit in de hoek waar de klappen vallen. Weer worden banen geschrapt: nu 160.
Paul Roovers | Brabants Dagblad woensdag 25 november 2015 | 2-3
 
2015

Miranda van Houtum

Reinier van Arkel toch gekort door gemeenten.
Brabants Dagblad woensdag 9 december 2015 | 7
 
2016

Walther Hoevenaars

Koninklijk en nog spiksplinternieuw
De Boschloog (2016) 53
 
2016

Reinier van Arkel verkoopt overbodige gebouwen

Zorg wordt vaker in de directe omgeving van cliënten gegeven. Daardoor kan Reinier van Arkel het aantal bedden afbouwen en panden afstoten. Zo staan in Vught Roucouleur en Eikenven te koop. In Den Bosch zes villa’s.
Roel van den Eijnde | Brabants Dagblad dinsdag 14 juni 2016 | Regio 6-7
 
2016

Reinier: tekort bijna 9 miljoen

Reinier van Arkel zou hard geraakt zijn door veranderingen in de zorg. Maar ook intern waren de zaken niet op orde.
Theo van de Zande | Brabants Dagblad woensdag 30 november 2016 | Regio 2-3
 
2017

Nik de Vries

Reinier van Arkel 575 jaar
Bossche Kringen 2 (2017) 25-27
 
 
Benaming
1615SinnelooshuysStads Rekeningen van het jaar 1615-1616. Deel 2, blz 1225
1795Zinneloos HuisKaart Plan der Stad Forten en Situatie van 's-Hertogenbosch 1795
1866KrankxinnigengestichtKaart Gemeente 's-Hertogenbosch (No. 2 Stad)
Provincie Noord Brabant (ca 1866)
Uit: Kuyper, Gemeente-atlas
 
Boeken
1930

Henri J.M. van Rooij

Inventaris van het oud-archief van het „Zinnelooshuis” te 's-Hertogenbosch
Zundert 1930
 
1931

Willem van Mook

Gedenkboek bij het eeuwfeest van de Congregatie der Broeders van O.L. Vrouw van Lourdes, 1830 - december - 1930
Bergmans | Tilburg 1931
 
1946

Eug. Heijrman

Gedenkboek bij de eeuwfeestviering van de congregatie der Zusters van Barmhartigheid van Ronse, 1845-1945
Claeys-Verheughe | Gent 1946
 
1954

Redactie

Geschiedenis van Reinier van Arkel en de viering van het eeuwfeest : 's-Hertogenbosch, 25 april 1954
Teurlings' Grafisch Bedrijf N.V. | 's-Hertogenbosch 1954
 
1964

dr. J.P.A. Coopmans

De rechtstoestand van de godshuizen te 's-Hertogenbosch vóór 1629
Zuid-Nederlandsche Drukkerij N.V. | 's-Hertogenbosch 1964
 
1992

dr. A.C.M. Kappelhof

Reinier van Arkel 1442-1992. De geschiedenis van het oudste psychiatrische ziekenhuis van Nederland
Psychiatrisch Ziekenhuis Reinier van Arkel | 's-Hertogenbosch 1992
 
1999

Roland Klaversteijn

Een eigentijdse voorziening op een unieke plek
Present Press | Nieuwegein 1999
 
 
Geschiedenis
1442 Op 26 november stichten de executeurs-testamentairs van de op 19 november 1439 overleden Reinier van Arkel een gasthuis voor zinnelozen. De volgende dag leest notaris Rutger van Arkel de door hem opgemaakte stichtingsakte voor aan de executeurs, de gezamenlijke buren en de vuurmeesters van het Hinthamereinde, waar het gasthuis gevestigd zal worden. Het volgend jaar (1445) geven de Bossche schepenen toestemming tot de oprichting van dit gasthuis. Reinier van Arkel is momenteel het oudste psychiatrisch ziekenhuis van Nederland.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1942 Op 26 november 1942 herdacht het geneeskundig gesticht 'Reinier van Arkel' in de Hinthamerstraat zijn vijfhonderd jarig bestaan. Het is het oudste gesticht van dien aard dat ons land bezit.
Bron: 's-Hertogenbosch in oude ansichten deel 3
 
 
Kunstafbeeldingen

De oude voorgevel met de zo karakteristieke gevelsteen, 1686

techniek: gewassen pentekening
collectie: Koninklijk huisarchief, 's-Gravenhage

Ach Lieve Tijd. 800 jaar Den Bosch en de Bosschenaren 6 (1983) 138

Stichting door de executeurs-testamentair, 1768

vervaardiger: J. Raets (1768)
techniek: olievef op doek
collectie: particulier

De zorg voor zinneloze armen werd gedragen door het zinnelooshuis in de Hinthamerstraat, in 1442 opgericht op last van de drie jaar eerder overleden Reinier van Arkel. In 1768 lieten de regenten dit schilderstuk vervaardigen waarop de stichting door de executeurs-testamentair in beeld is gebracht. Door het geopende raam is het gebouw te zien zoals dat in 1686 werd gerealiseerd.
's-Hertogenbosch. De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 83
 
Open Monumentendag
2015

Reinier van Arkel

Hoewel de huidige bebouwing van dit psychiatrisch ziekenhuis van relatief recente datum is (19e-eeuws en jonger) hebben we te maken met een instelling die zijn oorsprong vindt in de 15e eeuw.
De Bosschenaar Reinier van Arkel bepaalde in 1442 dat een gedeelte van zijn vermogen bestemd was voor de opvang van armen die ‘zinneloos’ en ‘hun zinnen niet meer meester zijn’ en wel in die mate, dat men ze ‘van noetewegen bynden ende sluyten moet’. Daarmee was de basis gelegd voor wat nu het oudste psychiatrisch ziekenhuis van ons land is. Wat eerst een huis voor zes arme zinnelozen was, groeide uit tot een modern centrum voor geestelijke gezondheidszorg. De gepleisterde neoclassicistische voorgevel van het hoofdgebouw dateert uit 1838. Daarachter bevinden zich diverse gebouwen rond binnenplaatsen.
Bijvoorbeeld de met glas overdekte binnenplaats met een bijzonder fraaie, maar ook angstaanjagende gevelsteen uit 1686, met daarop een afbeelding van opgesloten en geketende ‘zinnelozen’. Een binnenplaats is nu ingericht als ‘historiekamer’ waar diverse voorwerpen, kledingstukken en afbeeldingen een aangrijpend overzicht geven van de geschiedenis van de geestelijke gezondheidszorg. De rondleiding voert onder andere langs de beeldengroep van Juan Munoz, de refter en als bijzondere attractie het fraaie, speciaal voor het bezoek van koningin Wilhelmina vervaardigde toilet.
Magazine Open Monumentendag (2015) 28
 
 
Stadsrekeningen
1615 Kapittel 15.
Een nieuwen voorgevel aan het zinnelooshuis gebouwd.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 1225
 
 
Adresboeken
Hinthamerstraat 203
Hinthamereinde E 26 (????)
1865W. Merkx (direct. in het krankzinnigen gesticht)
1875dr. W.L.H. Strijbosch (geneesheer in het geneeskundig gesticht voor krankzinnig.)
Hinthamereinde E 26 (1880)
1881P. van Cromvoirt (rector)
1908J. van Geloven (broeder Overste) - M. Gerrits (moeder Overste) - J.M. Peters (rector) - Krankzinnigengest. Reinier v. Arkel
Hinthamerstraat 203 (1909)
1910J. van Geloven (broeder Overste) - M. Gerrits (moeder Overste) - C. Peters (rector) - Krankzinnigengest. Reinier v. Arkel
1928Reijnier van Arckel Geneesk. Gest.
1943wed. A.Th. van Beek-Metz - P. de Beer - B.J. van de Berg - W. van Berge Henegouwen - J. van Bergen - J. van de Berk (landbouwer) - J.C.M. Coraij - L. Diepstraten - L.J. van Dijk (schoenmaker) - M.A.M. van Dijk (rector) - wed. A.M. van Dorst-Augustijn - A.J. van Dries - J.A. van Elsakker (bakker) - wed. G. van Engelen-Dekkers - J.C. Hakfoort (landbouwer) - S. Hanegraaf (landbouwer) - H. Hintjes - S. Hofmans - wed. W.M. Hoskens-Smetsers - A.L. Jansen (sigarenmaker) - wed. A.F. Janssen-Bödding - K. Kappe (grondwerker) - G. van de Kimmenade - Th.P.C. Kling (boekhouder) - H. Klopper (broodbakker) - J.P. Kortsmit - A.A. Lathouwers (klompenmaker) - P.W. van Loenhout (metselaar) - wed. M. Louwrensen-Beekmans
1965Reinier van Arkel (vrouwen) (Zusters van Barmhartigheid)
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Hans Boselie en Peter-Jan van der Heijden, Bossche monumenten in beeld (1975) 22, 24

H.F.J.M. van den Eerenbeemt, Geschiedenis van Noord-Brabant (1996-1997) I. 315, 316, 317, 318; II. 292, 293, 294, 395; III. 249-251

H. van Rooy, 'Bijdragen tot de geschiedenis van het gesticht „Reinier van Arkel”' te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1922) 63-75, 113-126

H. van Rooy, 'Het Gesticht „Reinier van Arkel” te 's-Hertogenbosch, het oudste krankzinnigengesticht in Nederland' in: Bossche Bijdragen (1925) VII. 89-128, 129-177; (1926) VII. 225-275; (1927) VIII. 11-54, 175-219; (1928) IX. 52-118

L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's-Hertogenbosch (1876) IV. 514-518

Geertrui Van Synghel, De stedelijke secretarie van 's-Hertogenbosch tot ca. 1450 (2007) 34, 231, 319n

Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (1931) 189

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 83-85, 206, 253, 389

n: vermelding in een voetnoot