afb. A.F.A.M. Wetzer, 21 juni 2008

Dommel

 
Verdwenen stadsbeelden

Ook de Dommel verloor zijn vaste bootbewoners

door Henny Molhuysen

Den Bosch heeft eeuwenlang een relatie met het water gehad: gesticht in de delta van Aa en Dommel zijn nu ook Zuid-Willemsvaart en Dieze belangrijke Bossche wateren. En de stad ligt zelfs kilometers lang aan de Maas.

De stadsmuren vormen de grens van de historische binnenstad. Metershoog rijzen zij uit De Dommel en Aa op . de andere zijde van deze voormalige stadsgrachten zijn opgehoogd. Metershoog zand zorgt ervoor dat de bebouwing plaats kon vinden zonder dat het gebied iedere winter onder water liep. Zo ook bij het Zand d staduitbreiding van honderd jaar geleden. Bovenop het zandpakket volgde de bebouwing. Riante en dure woningen aan de Stationsweg. Aan het eind van deze uitbreiding, zowel in het noorden als in het zuiden, arbeiderwoningen. En daar tussen een gevarieerde bebouwing.
Voor fabrieken, kantoren, scholen en een kerk diende er in de nieuwe wijk eveneens ruimte te zijn. En dus werd er omstreeks de jaarwisseling de Sint-Leonarduskerk gebouw, genoemd naar Leonardus van Vechel, de enige Bosschenaar die ooit door de Katholieke kerk heilig is verklaard. de straatnamen in de nieuwe wijk kenden een grote mengeling: belangrijke Bosschenaren, de kwartieren van de Meierij, patroonheiligen van ambachtsgilden en namen ontleend aan militaire termen kan men er terugvinden.
Aan de zijde van de Dommel, bij de Havensingel, bevond zich de Halvemaanstraat. Deze straat was genoemd naar een militair bolwerk. Op de hoek ervan bevond zich de brandstoffenhandel van P.J.H. Kersten. Den Bosch telde in die tijd verschillende kolenhandelaren; het was vr de komst van het aardgas in het midden van de jaren zestig de meest gebruikte brandstof. Op een volgende hoek van de Havensingel - met de Korte Havenstraat - bevond zich het grote complex van de sigarenfabriek Antonio, eigendom van de familie Azijnman. Op de rivier de Dommel lagen een aantal woonboten, waar Bosschenaren een vast adres hadden.
In oktober 1944 werd er in Het Zand zwaar gevochten. De Leonarduskerk werd hersteld en nog 25 jaar bleef de kerk in gebruik voor de erediensten.
Het gehele blok tussen de Halvemaanstraat en de Korte Havenstraat was verwoest. Er kwam nieuwbouw ter plekke. De Zusters van JMJ bouwden er een klooster en een aantal scholen: een kleuterschool, een lagere school voor meisjes, een ULO-school en de KLOS; de opleiding voor kleuterleidsters. En de woonboten verdwenen. Ze kregen een nieuwe ligplaats aan de Engelenseweg, naast de Michelinfabriek.
Maar ook het stadbeeld van de jaren vijftig is thans weer drastisch gewijzigd. De Leonarduskerk is afgebroken en het vrijgekomen terrein werd gebruikt voor de bouw van een kantoorgebouw aan het Emmaplein en een flat aan de Havensingel. Het klooster van de JMJ staat er nog steeds. Echter de scholen zijn voor een deel verdwenen: er is geen kleuter-, lagere- of ULO-school meer. Voor een deel zijn de lege klaslokalen in gebruik als kantoorruimte, terwijl ook de Volksuniversiteit dankbaar gebruik maakt van een leeggekomen schoolgebouw.
Brabants Dagblad dinsdag 2 februari 1999
 
Artikelen
1999

Henny Molhuysen

Verdwenen stadsbeelden : Ook de Dommel verloor zijn vaste bootbewoners
Brabants dagblad dinsdag 2 februari 1999 (foto)
 
2008

Redactie

Groene Stadsdommel. Rivier wordt ingericht als 'ecologische verbindingszone'
Stadsblad woensdag 27 februari 2008 (foto)
 
2008

Marieke van Berg

Eilandjes moeten ijsvogels naar Dommel halen
Brabants Dagblad vrijdag 20 juni 2008 (foto)
 
2008

Marcel Linssen

Stadsdommel krijgt historisch aanzicht
Brabants Dagblad maandag 23 juni 2008
 
2008

Henk Mees

Steigers voor roeiboten in de Dommel
Brabants Dagblad dinsdag 29 juli 2008 (foto, kaart)
 
2010

Linda van Gorkum

Een speeltuin voor vissen, nu de rietgors nog ...
Brabants Dagblad vrijdag 28 mei 2010
 
2015

53 miljoen voor 'droog' Den Bosch

Voorkomen dat Dommel en Aa Den Bosch overspoelen, kost zeker 53 miljoen euro.
Frans van Halder | Brabants Dagblad zaterdag 25 april 2015 | 26-27
 
 
Raadsbesluiten
2004

Ecologisch programma Stadsdommel

Het college stuurt het Ecologisch programma van eisen en ecologische bouwstenen voor de Stadsdommel ter informatie naar de commissie Ruimtelijke Ontwikkelingen en Beheer. Rondom de ecologische verbindingszone in de stad worden diverse plannen gemaakt voor toekomstige ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld de restauratie van de vestingwerken. Om bij het maken van deze plannen een goede invulling te kunnen geven aan de ecologische verbindingszone is samen met het waterschap Aa en Maas het bovengenoemde programma opgesteld.
B&W Besluitenlijst 16 november 2004
 
 
Stadsrekeningen
1545 Kapittel 111.
Schouwing over de rivieren de Dommel en de Aa.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1545-1546. Deel 1, blz 633
 
1550 Kapittel 5.
Aanschrijving der dorpen langs de rivieren de Aa en de Dommel om de rivieren te reinigen en te vegen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1550-1551. Deel 1, blz 669
 
1633 Kapittel 28.
De rivier de Dommel buiten de drie hekels, of de groote hekel, doorgegraven.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1633-1634. Deel 2, blz 1386
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

J.J.M. Franssen, De Bossche arbeider in zijn werk- en leefmilieu in de tweede helft van de negentiende eeuw XXXIII/XXXIV (1976) I. 4, 33; II. 309, 317, 320, 349, 351, 372, 379

C.J. Gudde, 's-Hertogenbosch geschiedenis van vesting en forten (1974) 8, 14, 33, 35, 50, 53, 56, 57, 73, 91, 94, 95, 96, 104, 105, 106, 140, 141, 142, 143, 144, 160, 164, 171, 172, 182, 184, 187, 189, 191, 193, 194, 196, 198, 199, 206, 207, 225, 229, 233

C.A. Kuysten, 'Dommel' in: Taxandria (1936) 265-266

Charles de Mooij en Aart Vos, 's-Hertogenbosch binnenskamers (1999) 94

Noordbrabants Historisch Jaarboek 16 (1999) 21, 77, 156, 178; 17-18 (2000-2001) 70, 285, 342

M.H.M. Spierings, Het Schepenprotocol van 's-Hertogenbosch 1367-1400 LIX (1984) 13, 14n

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 37, 38, 40, 41, 51, 68, 148, 161, 163, 165, 166, 171, 177, 282, 284

n: vermelding in een voetnoot