afb. 1925

Beiaard

locatie: Torenstraat 1

Het aantal klokken bedraagt 59: 50 beiaardklokken, waarvan er zeven ook als luidklok gebruikt kunnen worden, en 9 voorslagklokken, waarvan er één als luidklok gebruikt kan worden.
De klokken 9 tot 44 hebben allen aan de hals het opschrift van de gieters:
Gillet and Johnston Croydon Engeland 1925.
Elf klokken dragen op de voorzijde uitgebreide opschriften.
De carillons van 's-Hertogenbosch (1982)
 
Geschiedenis

Beiaard

Al honderden jaren hebben Bosschenaren kunnen genieten van de beiaardmuziek vanaf de Sint-Janstoren, en van het Bossche stadhuis.
Vanaf het begin vijftiende eeuw werd in de Nederlanden op klokken gebeierd, een ritmisch klankenspel op klokken via draden aan klepels. Reeds in 1425 speelde in 's-Hertogenbosch "Alart metten clocken" op de Sint-Janstoren. Deze Alart is de eerste van een onafgebroken reeks beiaardiers. Heden ten dage is Joost van Balkom stadsbeiaardier, de derde generatie uit de familie van Balkom. Voor hem was dat zijn vader Sjef van Balkom, die weer voorafgegaan werd door zijn vader Toon van Balkom. Toon van Balkom werd in 1915 benoemd door het stadsbestuur van 's-Hertogenbosch tot "Stadscarillonneur", zoals dat toen werd omschreven.
Werd er in het begin met de klokken gebeierd, trekken aan draden die met de klepels van de klokken verbonden waren, vanaf het begin van de zestiende eeuw kende 's-Hertogenbosch een beiaard van 14 klokken, geleverd door de Bossche klokkengieters Willem en Jaspar Moer. Vanuit een soort klavier, door middel van draden konden de klokken worden bespeeld. In de zeventiende eeuw werd een pedaal toegevoegd, met de voeten gespeelde toetsen en de beiaard wordt daardoor zo volmaakt dat de beiaardspelkunst tot volle bloei kon komen.
Foto: Stadsarchief (0004653)
In het jaar 1642 had Jacob Noteman uit Leeuwarden 10 klokken geleverd aan de Sint-Jan. (In de toren hangt nu nog steeds de "Noteman", een klok van ca 5750 kg, met een diameter van ca 215 cm). Met de klokken die er nog waren uit de zestiende eeuw en de klokken die in 1647 nog geleverd werden door Van Spraeckel telde het spel 26 klokken.

Bloeitijd en verval

In de zeventiende eeuw is de klokkenspelkunst tot zeer grote bloei gekomen doordat de Utrechtse stadsbeiaardier Jacob van Eyck in samenwerking met de Gebrs. Hemony ontdekte hoe klokken gestemd konden worden, hoe klokken op de goede toonhoogte gebracht werden. De Gebrs Hemony werden zeer vermaard.

Nieuwe beiaard voor de Sint-Jan 1925

Na de zeventiende eeuw raakte de klokkengietkunst, vooral het stemmen van klokken in de vergetelheid. Pas in de negentiende eeuw, in 's-Hertogenbosch rond 1870, ontstond er opnieuw belangstelling voor de klokkenspelkunst. Door Van Aerschodt uit Leuven werd een nieuwe beiaard gegoten voor de Sint-Jan.
Toon van Balkom zegt er in 1915 in de krant het volgende over:
"De klank van de klokken, vooral die van de bovenste octaaf, is zeer onzuiver. Dit klokkenspel is het omvangrijkste, maar tevens het leelijkste - of in elk geval een der leelijkste - van ons land. Het is zo verschrikkelijk vals, dat het niet om aan te horen is."
"Zou de tijd nog verre zijn, dat men in den toren van een der prachtigste bedehuizen van Noord-Nederland een der mooist beiaarden aanbrengt?"
Er werd geld ingezameld en in 1924 kon de firma Eijsbouts, fabrikant van torenuurwerken en belast met de inrichting van de nieuwe beiaard voor de Sint-Jan, de klokken bestellen bij Gillett & Johnston in Croydon. Toon van Balkom, stadscarillonneur , Dr. J. Casparie, M.A. Brandt Buijs en Jef Denijn, directeur van de Beiaardschool en stadscarillonneur in Mechelen werden door de gemeente 's-Hertogenbosch benoemd om de klokken te keuren. Gillett & Johnston hadden daar geen enkel bezwaar tegen. Zij waren zelfs in staat om na onderzoek van de oude klokken in de toren, (twee klokken van Hemony en de grote klok van Jacob Noteman) in te passen in de nieuwe beiaard.
Op 16 juli 1925 werden 38 Engelse klokken uitgeladen in 's-Hertogenbosch en op 14 augustus van dat jaar tijdens de eerste dag van het Wereldbeiaardcongres klonk voor het eerst het "Oude Wilhelmus" over de stad gespeeld op de nieuwe beiaard door Jef Denijn.
Sindsdien heeft deze beiaard een zeer bekende klank gekregen in de Nederlandse beiaardwereld, niet in het minst door toedoen van Toon van Balkom, tot 1955 stadsbeiaardier van 's-Hertogenbosch, in 1955 opgevolgd door zijn zoon Sjef van Balkom, op zijn beurt in 1988 opgevolgd door zijn zoon Joost van Balkom.

Monument

Van de tien Gillett & Johnston beiaarden die tussen 1925 en 1931 gegoten zijn voor Nederland werden die van Barneveld, Sneek, Oldenzaal en 's-Hertogenbosch in 1941 geplaatst op de lijst van beschermde beiaarden en zouden gespaard blijven door de Duitse bezetter. De andere Gillett & Johnston beiaarden zouden verdwijnen in de smeltkroes ter vervaardiging van kanonnen.
De Bossche Sint-Jansbeiaard is in Noord Brabant de enige Gillett and Johnston beiaard die nu nog nagenoeg compleet is. Die van Tilburg, Hilvarenbeek en Breda zijn verdwenen. Van de beiaard in Breda werden na de oorlog nog enkele klokken teruggevonden en weer geplaatst in de Grote kerk aldaar. In Nederland is verder alleen nog de Gillett & Johnstonbeiaard van de Plechhelmusbasiliek in Oldenzaal compleet.
Bossche Beiaardstichting
 
Artikelen
1925

J. Casparie

De wording en de voltooiing van den nieuwen St. Jans-beiaard
Beiaardkunst. Handelingen van het Tweede Congres 's-Hertogenbosch 1925 (1925) 24-44
 
1925

A.F.O. van Sasse van Ysselt

De vroegere carillons in den St. Janstoren van 's-Hertogenbosch
Beiaardkunst. Handelingen van het Tweede Congres 's-Hertogenbosch 1925 (1925) 45-48
 
1927

J. Casparie

De nieuwe St. Jansbeiaard
Welkom vreemdeling 135 (1927) 4
 
1927

H.J.M. Ebeling

Iets over de St Janskerk
Bespelingen van den St. Jansbeiaard te 's-Hertogenbosch in juni, juli en augustus 1927
Adr. Heinen ('s-Hertogenbosch 1927) 6-10
 
1928

J. Casparie, Vincent Cleerdin, A. van Sasse van Ysselt

Bespelingen van den St. Jansbeiaard te 's-Hertogenbosch in juni, juli en augustus 1928
Adr. Heinen ('s-Hertogenbosch 1928)
 
1929

Jan Mosmans

Het opschrift der Grim-klok te 's Hertogenbosch
Taxandria 36 (1929) 183-186
 
1979

R. Roggeveen

De beiaard van de Sint-Janskathedraal te 's-Hertogenbosch
s.n. (s.l. 1979)
 
1982

S. van Balkom

De carillons van 's-Hertogenbosch
Gemeentebestuur ('s-Hertogenbosch 1982)
 
1995

Sjef van Balkom

Enige aantekeningen naar aanleiding van de terugkeer van het beiaardklavier uit 1872 in de Sint-Janstoren
KringNieuws 4 (1995) 10
 
1998

John Vermulst

De restauratie van de beiaard van de Sint-Jan
KringNieuws 3 (1998) 8-10
 
1998

Joost van Balkom

Ingrijpende opknapbeurt beiaarden hoognodig
KringNieuws 4 (1998) 6-7
 
1998

Jo Hendriks

De vernieuwing van de St. Jansbeiaard in 1925
KringNieuws 4 (1998) 9-10
 
2000

John Vermulst

De nieuwe Sint-Jansbeiaard in 1925
KringNieuws 4 (2000) 5
 
2003

Wim Hagemans

Tien nieuwe klokken voor Bossche Sint-Jan
Brabants Dagblad donderdag 4 december 2003
 
2004

Nik de Vries

Nieuwe beiaardklokken
KringNieuws 2 (2004) 1-2
 
2004

Peter Tak

Restauratie carillons stadhuis en Sint-Jan
Reflex 4 (2004) 16-17
 
2004

Leo Adriaenssen m.m.v. Johan Adriaenssen

Grim en haar kinderen : Uit het verleden van de Bossche beiaards
Bossche Bladen 2 (2004) 63-68
2007

Marjolein Sengers

Nieuwe klokken Beiaardweek
Brabands Dagblad dinsdag 15 mei 2007 (foto)
 
2007

Gerard ter Steege

De klanken van het 11-gelui
KringNieuws 4 (2007) 6-7
 
2008

Marc Brink

Sint-Jan krijgt weer een nieuw geluid
Brabants Dagblad woensdag 5 maart 2008
 
2010

Gerard ter Steege

Carillon in beeld
KringNieuws 3 (2010) 6-8
 
2013

Gerard ter Steege

Bossche Beiaardweek
KringNieuws 3 (2013) 18-19
 
2014

Gerard ter Steege

Bossche beiaardklanken
Bossche Kringen 1 (2004) 5-6
 
 
Beiaardklokken
 

Klok 1

Opschift: In het jaar onzes Heeren MDCXLI heeft mij Jacob Noteman gegoten voor Den Bosch.
Ick luid' op yder Heil'ge Dach
Ick maek bekent des Doods Beklach
Ick drun U 't Godd'lijk Bidden aan
Doch Hert en Stem moet verder gaan.
Aan de achterzijde het wapen van 's-Hertogenbosch (naar het model, in 1640 door Herman Peeters gesneden), waarboven de letters SPQB (hetgeen betekent: Senatus Populus Que Boscoducensis).
Toon g0, diameter 210 cm, gewicht 5500 kg. Luidklok, slagklok voor het hele uur, en beiaardklok.
 

Klok 2

Opschrift: Eijsbouts Astensis me fecit.
Geef dat yder soet en stil
Mach naleven uwen wil
Dat de groote mette cleijne
Niemand dien als U alleijne
En hem redelijck geneer
Wilt ons horen Lieve Heer.
Levius: gebed voor belegering van 's-Hertogenbosch 1629.
Het nieuwe wapen van 's-Hertogenbosch, 28 augustus 1979.
Toon bes0, diameter 176 cm, gewicht 3370 kg. Luid- en beiaardklok.
 

Klok 3

Opschrift: Timmermeesteren Johan van Lintelo toe de Mars.
Lambert Louwerman I.V. Doctor.
Franciscus et Pet. Hemony me f. 1644 en voorts de spreuk:
Ut vita sic fugit hora.
Toon c1, diameter 147 cm, gewicht 2350 kg. Luidklok, slagklok voor halve uur, en beiaardklok.
Gekocht van de gemeente Zutphen en afkomstig van de in 1920 verbrande Wijnhuistoren aldaar. Kroon gerestaureerd door Eijsbouts.

Klok 4

Opschrift: Jhr. Mr. Eduard Joseph Corneille Maria de Kuijper Burgemeester.
Daarboven het wapen van 's-Hertogenbosch en rondom op onderling gelijke afstanden de beeltenissen van drie bisschoppen.
Op de achterkant, op het onderste gedeelte van de mantel: A.L.J. van Aerschodt, oudste opvolger van A.L. van den Gheijn, heeft mij gegoten te Leuven in 1872. De hals is met lofwerk versierd.
Toon d1, diameter 141 cm, gewicht 1980 kg. Luid- en beiaardklok.
 

Klok 5

Opschrift: Eijsbouts Astensis me fecit.
Als wij van ertrijcke sullen scheijden,
Zoe bidden wij Onse Vrouwe
Dat ons dan moet gheleijden, amen.
Titelvers Mirakelboek. Terugkeer Mariabeeld 1858.
Het nieuwe wapen van 's-Hertogenbosch, 28 augustus 1979.
Toon es1, diameter 131 cm, gewicht 1375 kg. Beiaardklok.

Klok 6

Opschrift: Johannes Theodorus Luijckx, Wethouder, ontwerper van dit carillon.
Daarboven hetzelfde wapen van de stad als op de d1 -klok en rondom op onderling gelijke afstand de beeltenissen van drie heiligen. Aan de achterkant, op het onderste gedeelte van de mantel, hetzelfde opschrift van de gieter A.L.J. van Aerschodt en jaartal 1972 als op de d1-klok, en aan de hals weer hetzelfde lofwerk.
Toon e1, diameter 123 cm, gewicht 1350 kg. Luid en beiaardklok.

Klok 7

Opschrift: Franciscus Johannes Pompe Wethouder
Daarboven weer hetzelfde wapen van de stad als op de twee vorige klokken en aan de achterkant hetzelfde gietersopschrift en 1872.
Toon g1, diameter 102 cm, gewicht 830 kg. Luid- en beiaardklok.

Klok 8

Opschrift: scabini senatores aediles et quaestores campanam hanc D.O.M. sacravere F. Hemony me fec. Ao 1663:
Op de mantel de wapens van Conn. Cuchlinus, Guil. van Hout, Henr. van Schrieck, Franc. Bruynincx en Flor. Schuyl.
Toon f1, diameter 118 cm, gewicht 1150 kg. Luid- en beiaardklok.
Willem Hendricksz. van Houten en Hendrick van Schrieck waren in 1663 schepenen van Den Bosch, Cornelis Cuchlinus was toen ontvanger van de gemene middelen en raad van de stad, Francoys Bruyninx was in 1662 schepen, Florentius Schuyl(ius) was hoogleraar in de wijsbegeerte aan de Bossche Illustre School en in 1657 schepen der stad.
 
De klokken 9 tot 44 hebben allen aan de hals het opschrift van de gieters:
Gillet and Johnston Croydon Engeland 1925.
 

Klok 9

Opschrift: De Vereeniging "'s-Hertogenbosch' belang" opgericht tot welvaart en voortuitgang der stad maakte het plan tot de herstelling van dezen beiaard en gaf daaraan ook uitvoering. Door haar ben ik ontstaan en genoemd geworden Raymundus. 1925.
Toon fis, diameter 110 cm, gewicht 752,27 kg.
 

Klok 10

Opschrift: Het bestuur der Kathedrale Kerk van 's-Hertogenbosch dat door eene milde bijdrage tot de herstelling van dezen beiaard medewerkte deed mij geboren worden en noemde mij Johannes de Evangelist. 1925.
Toon gis, diameter 98 cm, gewicht 546,47 kg.

Klok 11

Opschrift: Henricus Johannes Alphonsus et Albertus Mosmans, Henrici quondam filii, parentum in memoriam, aerii melos in gratiam, suae civitati in obsequium;me dono dederunt MCMXXV.
Toon a, diameter 93 cm, gewicht 463,57 kg.
 

Klok 12

Opschrift: Ter gedachtenis aan Falk Lewin geboren Neuenrade 19 October 1829, overleden te 's-Hertogenbosch 12 Februari 1899, heeft mij Hermann Lewin geschonken. 1925.
Toon bes, diameter 88 cm, gewicht 387,62 kg.
 

Klok 13

Opschrift: Angelia me genuit patriae dat consul et idem me vocat uxoris dulci praenomine carae Maria MCMXXV.
Familiewapen op de mantel. Geschenk van burgemeester Mr. F.J. van Lanschot.
Toon b(h), diameter 83 cm, gewicht 347,80 kg.
 

Klok 14

Opschrift: Illustris confraternitas beatae Mariae virginus buscoducensis me dono dedit. MCMXXC.
Op de mantel het embleem der Illustre Lieve Vrouwe Broederschap.
Toon c1, diameter 79 cm, gewicht 297,10 kg.
 

Klok 15

Opschrift: De Internationale bakkerij-tentoonstelling in 1924 te 's-Hertogenbosch gehouden heeft mij geschonken en noemde mij St. Honoratus. 1925.
Toon cis1, diameter 75 cm, gewicht 260,80 kg.
 

Klok 16

Opschrift: De Maatschappij van brandverzekering voor het koninkrijk der Nederlanden, te 's-Hertogenbosch in 1838 opgericht, heeft mij geschonken. 1925.
Toon d1, diameter 72 cm, gewicht 241,30 kg.
 

Klok 17

Opschrift: Departement 's-Hertogenbosch van de mij. tot nut van het algemeen. 1925.
Toon dis1, diameter 68 cm, gewicht 201,39 kg.
 

Klok 18

Opschrift: Jacobus P. van Hoof en Catharina M.J. Pastoor hebben mij bij gelegenheid van hun 40-jarig huwelijksfeest aan 's-Hertogenbosch geschonken. 1925.
Toon e1, diameter 65 cm, gewicht 168,27 kg.
 

Klok 19

Opschrift: Hare ouders ter eere heeft mij L.C.A.A. Fentener van Vlissingen Roosenburg aan 's-Hertogenbosch geschonken. 1925.
Toon f1, diameter 61 cm, gewicht 143,10 kg.
 
Van de overige Gillett en Johnston-klokken, die met 1923, 1924 of 1925 gedateerd zijn, zijn de toonhoogte, de diameter en het gewicht als volgt:
 

Klok 20

Toon fis1, diameter 55 cm, gewicht 107,04 kg.
 

Klok 21

Toon g1, diameter 53 cm, gewicht 92,97 kg.
 

Klok 22

Toon gis1, diameter 51 cm, gewicht 83,00 kg.
 

Klok 23

Toon a1, diameter 48 cm, gewicht 69,38 kg.
 

Klok 24

Toon ais1, diameter 46 cm, gewicht 60,77 kg.
 

Klok 25

Toon b1, diameter 43,5 cm, gewicht 50,80 kg.
 

Klok 26

Toon c2, diameter 42 cm, gewicht 48,86 kg.
 

Klok 27

Toon cis2, diameter 40 cm, gewicht 44,44 kg.
 

Klok 28

Toon d2, diameter 39 cm, gewicht 41,72 kg.
 

Klok 29

Toon dis2, diameter 37 cm, gewicht 33,11 kg.
 

Klok 30

Toon e2, diameter 34,5 cm, gewicht 28,00 kg.
 

Klok 31

Toon f2, diameter 33 cm, gewicht 24,94 kg.
 

Klok 32

Toon fis2, diameter 31 cm, gewicht 20,40 kg.
 

Klok 33

Toon g2, diameter 29 cm, gewicht 20,35 kg.
 

Klok 34

Toon gis2, diameter 27 cm, gewicht 13,14 kg.
 

Klok 35

Toon a2, diameter 25,5 cm, gewicht 11,32 kg.
 

Klok 36

Toon ais2, diameter 24 cm, gewicht 9,00 kg.
 

Klok 37

Toon b2, diameter 23 cm, gewicht 8,61 kg.
 

Klok 38

Toon c3, diameter 22 cm, gewicht 7,23 kg.
 

Klok 39

Toon cis3, diameter 21 cm, gewicht 6,11 kg.
 

Klok 40

Toon d3, diameter 20 cm, gewicht 5,21 kg.
 

Klok 41

Toon dis3, diameter 19,5 cm, gewicht 5,42 kg.
 

Klok 42

Toon e3, diameter 19 cm, gewicht 5,21 kg.
 

Klok 43

Toon f3, diameter 18,5 cm, gewicht 5,65 kg.
 

Klok 44

Toon fis3, diameter 18 cm, gewicht 5,21 kg.
 

Klok 45

Deze klok van Gillett and Johnston uit 1924, die gescheurd was, werd in 1954-1955 door de firma Eijsbouts te Asten hergoten.
Toon g3.
 

Klok 46

Toon gis3, diameter 18 cm, gewicht 5,55 kg.
 

Klok 47

Toon a3, diameter 17,5 cm, gewicht 5,55 kg.
 
Door de firma Eijsbouts in 1954-1955 toegevoegd:
 

Klok 48

Toon bes4.
 

Klok 49

Toon b4.
 

Klok 50

Toon c5.
 

Automatisch spel

Het automatisch spel bestaat uit een trommel met een omvang van 3 1/2 oktaaf, 180 tweekwartsmaten; 16.200 gaten, 210 cm breed, 152 cm diameter, met vaste noten.
De trommel wordt sinds 1925 electrisch aangedreven. Daarvoor met gewichten, twee oude kanonslopen, die in de toren nog aanwezig zijn als contragewichten voor een lier.
De trommel, evenals het slingeruurwerk met een slinger van 3,5 m, zijn in 1872 gemaakt door A. de Jong uit Helvoirt/Boxtel. Er zijn aanwijzingen dat De Jong matariaal uit 1647 gebruikt heeft.
De carillons van 's-Hertogenbosch (1982)
 
Boeken
1925

Beiaardkunst

Handelingen van het Tweede Congres 's-Hertogenbosch 1825
J.J. Arkesteyn & Zoon | 's-Hertogenbosch 1925
 
 
Raadsbesluiten
2002

Restauratie carillons Sint Janstoren en Stadhuis

Burgemeester en wethouders gaan akkoord met restauratie van de beiaards van zowel de Sint Janstoren als het Stadhuis. De kosten van de restauratie voor de carillons van de Sint Janstoren bedragen € 340.335,16. Die van het Stadhuis zijn € 137.949,19.
B&W Besluitenlijst 26 maart 2002
 
2003

Naamgeving nieuwe klokken carillon Sint Jan

Momenteel wordt de restauratie van het carillon van de Sint-Jan voorbereid. Hiervoor worden bij Eijsbouts in Asten zeven nieuwe klokken gegoten in verschillende stemmingen. Volgens traditie krijgen klokken een naam, die bij het gieten in de klok wordt aangebracht. Het college besluit de zeven nieuwe klokken de namen te geven van personen die in het verleden veel hebben betekend voor de kathedraal en de beiaard.
B&W Besluitenlijst 7 januari 2003
 
2006

10-gelui Sint Janstoren

Het college aanvaardt de schenking van drie luidklokken en een bedrag van € 25.000,- van "Monument Sint-Jacob bv" en stemt in met de realisering van het 10-gelui in de Sint Janstoren.
B&W Besluitenlijst 26 juni 2006
 
 
Stadsrekeningen
1587 Kapittel 6.
De groote klok in den toren van de St. Janskerk gewijd.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1587-1588. Deel 2, blz 1071
 
1597 Kapittel 15.
Subsidie voor eene klok, genaamd St. Jan, in den toren van St. Jans kerk.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1597-1598. Deel 2, blz 1115
 
 
Voorslagklokken
 

Angelusklok, luid- en voorslagklok

Toon d2, diameter 69,3 cm, gewicht 205 kg.
 

Klok 2

Toon g2, diameter 53 cm, gewicht 95 kg.
 

Klok 3

Toon a2, diameter 49 cm, gewicht 74 kg.
 

Klok 4

Toon b2, diameter 45 cm, gewicht 59 kg.
 

Klok 5

Toon c3, diameter 43 cm, gewicht 53 kg.
 

Klok 6

Toon d3, diameter 40 cm, gewicht 44 kg.
 

Klok 7

Toon e3, diameter 37 cm, gewicht 35 kg.
 

Klok 8

Toon fis3, diameter 34 cm, gewicht 30 kg.
 

Klok 9

Toon g3, diameter 33 cm, gewicht 27 kg.
 
Deze klokken zijn verbonden via electromagnetische hamers, met een bandspeelwerk waarin een geponste muziekband afgespeeld kan worden. Ook kan een pianoklavier aangesloten worden.
De carillons van 's-Hertogenbosch, 1982
 
Literatuur en bronnenpublicaties

A. van Sasse van Ysselt, 'De klokken en het carillon van den St. Janstoren te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1909) 119-128

n: vermelding in een voetnoot