afb. Ernst van Mackelenbergh, Rosmalen, 1985

Lijdensaltaar

Het Lijdensaltaar met geopende luiken, opgesteld in de St. Antoniuskapel nabij het Zuiderportaal van de Sint Janskathedraal. Het retabel onstond omstreeks 1500 te Antwerpen en bevond zich vroeger in de parochiekerk van St Anthonis bij Boxmeer.
Bron: Commissie Zomertentoonstelling Sint Jan 1985
~~~
Dit Passieretabel uit ca 1500 is het werk van meerdere kunstenaars uit een Antwerps atelier. Het is afkomstig uit de kerk van het Peeldorp Sint-Anthonis. A.J.L. Baron van den Bogaerde, gouveneur van Brabant van 1830-1842, kocht het van de pastoor in ruil voor twee beelden en voegde het bij zijn kunstverzameling in kasteel Heeswijk. Nadat het Rijk het bij veiling van de boedel voor f 11.000 had aangekocht, kwam het in 1901 in het bezit van de Sint Jan in Den Bosch.
Bron: Gids voor de Sint-Jan
 
Artikelen
1985

H.E. Mees

Het Lijdensaltaar. Kunsthistorische achtergronden
Commissie Zomertentoonstelling Sint Jan 1985 ('s-Hertogenbosch 1985) 6-17
 
1985

drs. W.J.J. Adriaanse

Het Lijdensaltaar in de geloofsbeleving, vroeger en nu
Commissie Zomertentoonstelling Sint Jan 1985 ('s-Hertogenbosch 1985) 18-38
 
1985

F.J. van der Vaart

Het H. Kruisaltaar van Sint Anthonis
Commissie Zomertentoonstelling Sint Jan 1985 ('s-Hertogenbosch 1985) 39-71
 
1985

Redactie

Lijdensaltaar in Bossche Sint Jan: verhaal van Gods wonderdaden met mensen van alledag
Bisdomblad 63 (1985) 6-7
 
2005

Eefje van der Weijden

Behouden voor het land: de strijd om het Antwerpse passiealtaar uit kasteel Heeswijk
Bulletin van het Rijksmuseum 3 (2005) 301-316
 
2009

Ed Hoffman

Een kans voor de Sint-Jan. De buitenzijden van het Lijdensaltaar
Bossche Bladen 3 (2009) 102-105
 
 
Boeken
1965

Martien Coppens ingeleid door Th. van Velzen

In paradisum : Het altaar van Sint Anthonis in de Kathedrale Basiliek van Sint Jan
Lecturis nv | Eindhoven 1965
 
1985

Redactie

Het Lijdensaltaar in de St. Janskathedraal te 's-Hertogenbosch
Commissie Zomertentoonstelling Sint-Jan | 's-Hertogenbosch 1985
 
 
Hoofdtafereel, links

De Kruisdraging

De eerste van de drie gebeeldhouwde hoofdtaferelen van het retabel is de Kruisdraging. Links en rechts boven de Kruisdraging zijn nog twee kleine beeldengroepjes geplaatst van eerdere gebeurtenissen uit het Lijdensverhaal, de Geseling en de Doornenkroning.

Detail van de Kruisdraging

Moeizaam torst Christus het kruis, voortgedreven door gehelmde en geharnaste soldaten. Veronica treedt Christus tegemoet met de doek waarop Hij zijn gelaat zou afdrukken.

Detail van de Kruisdraging

De Geseling.

Detail van de Kruisdraging

De Doornenkroning.
 
Hoofdtafereel, midden

De Calvarieberg

Het hoge middendeel van het Lijdensaltaar is gevuld met de monumentale en sterk vertikaal uitgewerkte beeldengroep van de Calvarieberg. Beneden zien we de Bezwijming van Maria, de treurende vrouwen en verschillende soldaten. Daarboven twee legeraanvoerders te paard, waarvan de linker Longinus is, de hoofdman die Christus' zijde doorstak. De groep wordt bekroond door de gekruisigde Christus, geflankeerd door de twee moordenaars die tegelijk met Hem ter dood werden gebracht. Vier engelen vereren de lijdenswonden van Christus: de 'wapenen' waarmee Christus de verlossing verwierf.

Detail Calvarieberg

Christus, geflankeerd door de twee moordenaars die tegelijk met Hem ter dood werden gebracht.

Detail Calvarieberg

Links onder het kruis bevindt zich de groep van de heilige vrouwen en de apostel-evangelist Johannes. Maria, de moeder van Jezus, zit vol droefenis ter aarde, terwijl Johannes haar ondersteunt en Maria Magdalena te hulp snelt.

Detail Calvarieberg

De kruisiging op het Lijdensaltaar werd uitgevoerd door een grote groep Romeinse soldaten. Ook achter het kruis bevinden zich er nog enkelen.

Detail Calvarieberg

Het eerste sacrament in de linker hollijst van de Calvarievoorstelling: het Doopsel.

Detail Calvarieberg

Het tweede sacrament in de linker hollijst van de Calvarievoorstelling: de Communie.

Detail Calvarieberg

Het derde sacrament in de linker hollijst van de Calvarievoorstelling: de Biecht.

Detail Calvarieberg

Het vierde sacrament in de rechter hollijst van de Calvarievoorstelling: het Priesterschap.

Detail Calvarieberg

Het vijfde sacrament in de rechter hollijst van de Calvarievoorstelling: het Vormsel.

Detail Calvarieberg

Het zesde sacrament in de rechter hollijst van de Calvarievoorstelling: het Huwelijk.
 
Hoofdtafereel, rechts

De Bewening van Christus

De derde hoofdvoorstelling in het gebeeldhouwde retabel is de Bewening van Christus na de kruisafname door Jozef van Arimatea. Rechts boven deze scène is de Nederdaling ter Helle afgebeeld.

Detail Bewening van Christus

De derde hoofdvoorstelling in het gebeeldhouwde retabel is de Bewening van Christus na de kruisafname door Jozef van Arimatea.

Detail Bewening van Christus

Drie van de treurende vrouwen uit de bewening.

Detail Bewening van Christus

De Nederdaling ter Helle. Als eersten worden Adam en Eva door Christus bij de hand genomen ter verlossing uit de bek van het hellemonster.

Detail Bewening van Christus

Het zevende sacrament in de linker hollijst schuin boven de Bewening: het Heilig Oliesel.
 
Luiken

Detail Lijdensaltaar in de Kathedrale Basiliek van St. Jan

De linker beneden-vleugel van het Lijdensaltaar toont aan de binnenzijde twee geschilderde panelen. Op het eerste is de Intocht in Jerusalem afgebeeld: Christus die op een ezel de stad binnenrijdt en onthaald wordt door een aantal Joden. Dit speelde zich af op Palmzondag: het begin van de Lijdensweek.

Detail Lijdensaltaar in de Kathedrale Basiliek van St. Jan

Aan de binnenkant van het kleinere linker bovenluik van het retabel, is het Hof van Olijven weergegeven met op de voorgrond de drie slapende apostelen Petrus, Johannes en Jakobus, en op de achtergrond de geknielde Christus die bidt 'Vader, als Gij wilt, laat dan deze beker Mij voorbijgaan. Maar toch: niet mijn wil, maar Uw wil geschiede'. De lijdensbeker en de martelwerktuigen zijn boven de rotsen afgebeeld.

Detail Lijdensaltaar in de Kathedrale Basiliek van St. Jan

De tweede schildering aan de binnenzijde van het linker benedenluik stelt de kort daarop volgende Gevangenname van Christus voor. Op de voorgrond het afgehouwen oor van Malchus, daarachter Petrus met zwaard.

Detail Lijdensaltaar in de Kathedrale Basiliek van St. Jan

Op de binnenzijde van het rechter bovenluik is de Kruisafneming weergegeven, de scène die volgde op het hoofdonderwerp van het Lijdensaltaar, de Calvarie met de gekruisigde Christus.

Detail Lijdensaltaar in de Kathedrale Basiliek van St. Jan

De binnenzijde van het rechter benedenluik toont twee geschilderde panelen met de Verrijzenis en de Hemelvaart. Met deze twee voorstellingen wordt het beeldverhaal van de Verlossing van de mensheid door Christus' dood en verrijzenis afgesloten.

Detail Lijdensaltaar in de Kathedrale Basiliek van St. Jan

De binnenzijde van het rechter benedenluik toont twee geschilderde panelen met de Verrijzenis en de Hemelvaart. Met deze twee voorstellingen wordt het beeldverhaal van de Verlossing van de mensheid door Christus' dood en verrijzenis afgesloten. Op de Hemelvaartsvoorstelling een anekdotisch detail: op de heuveltop ligt een stenen plaat waarop Jezus' laatste voetstappen staan afgebeeld.
 
Afbeeldingen

1

2

3

4

5

6