afb.

Sint Cathrien

architect: J. Stuyt
bouwjaar: 1916-1917 met behoud van oude koor
locatie: Kruisbroedershof 4

De naam is Katharinakerk of Kruisherenkerk, genoemd naar de volgelingen van de H. Katharina van wie een beeltenis staat in de voorpui van de kerk. Ook het kruisteken van de kruisheren is hier en daar in, of aan het gebouw te zien.
De Cathrien diende- na een herstel van de schade [1648] van 1750-1794 voor de protestante eredienst. Vanaf die tijd verviel de kerk tot een paardenstal/hooimagazijn.
Kort na het decreet van Napoleon [1810] over de teruggave van de St. Jan en de St. Cathrien aan de katholieken, keert de kerk terug onder verantwoordelijkheid van het kerkbestuur. Maar het gebouw had veel schade opgelopen en was vervallen geraakt
De schilderijen die lange tijd elders opgeslagen waren geweest, keerden terug. Ze zijn van Pieter Jozef Verhagen [1728-1811].
Bron: Boschboomblad 4 (Jos van der Vaart)
~~~
De huidige kerk is al de derde op deze plaats. Van de eerste, uit de zestiende eeuw, rest nog slechts de koorafsluiting. Deze rust op een overkluizing van de Binnendieze.
De officiële eerste steenlegging voor de derde Catrien vindt plaats in 1916.
Bron: 800 jaar Den Bosch en de Bosschenaren 4 (1982) 96
 
Achter de voorgevel

De Kruiskerk in de steigers

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 22 februari 1996
 
Architectuur
Architectuurgids 's-Hertogenbosch (49)
 
Bossche monumenten

Voormalige Kruisbroederskerk

door Ed Hupkens

10
Stadsblad woensdag 12 november 2014 | 10
 
Interieur

Kruisbroedershof 4

Bossche Monumenten in Beeld (1975) 50-51
 
Koepel

De koepel van de St.Cathrien

J. van der Vaart, april 1999
 
Rijksmonument

Kruisbroedershof 4

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Tekeningen
Opmetingstekening uit midden 17e eeuw (ARA, Inventaris Hingman, nr. 3182.2);
Van Bos tot Stad
 
Verhalen en legenden

De Kruiskerk

door Henny Molhuysen

 
Brabants Dagblad donderdag 24 december 1992
 
Video
Thierry Pauwels
 
Artikelen
1819

A. van Gils

Katholyk Meyerysch Memorieboek
s.n. ('s-Hertogenbosch 1819) 205
 
1840

J.A. Coppens

Nieuwe beschrijving van het Bisdom van 's-Hertogenbosch
s.n. ('s-Hertogenbosch 1840-1844) II 175
 
1846

A. Cuperinus

Chronicke van der stad van Tsertogenbosch in: Verzameling van Kronyken betreffende de stad en meyerij van 's-Hertogenbosch
s.n. ('s-Hertogenbosch 1846-1848) I 61
 
1870

L.H.C. Schutjens

Geschiedenis van het Bisdom 's-Hertogenbosch
s.n. (Sint Michielsgestel 1870-1876) IV 345-355
 
1910

Sasse van Ysselt

De voorname huizen en gebouwen van 's-Hertogenbosch
s.n. ('s-Hertogenbosch 1910-1914) I 345 e.v.
 
1915

P.N. Brouns

De Kruiskerk te 's-Hertogenbosch
Buiten 21 (1915) 248-249
 
1917

H.P. C(oster)

De St. Catharina- of Kruiskerk te 's-Hertogenbosch
Bulletin van den Nederlandsche Oudheidkundigen Bond 6 (1917) 227-229
 
1917

Jan Stuyt

De Kruiskerk te 's-Hertogenbosch
Bulletin van den Nederlandschen Oudheidkundigen Bond 6 (1917) 282-283
 
1918

H.P. Coster

Nog eens: de St. Catharina of Kruiskerk te 's-Hertogenbosch
Bulletin van den Nederlandschen Oudheidkundigen Bond 1 (1918) 41-45
 
1941

M. Schoengen en K. de Kok

Monasticon Batavum
s.n. (Amsterdam 1941-1942) II 92
 
1969

J. van der Vaart

De kerken St. Jacob, St. Pieter en St. Catrien te 's-Hertogenbosch
Boschboom Bladeren 13 (1969) 16, 70, 118
 
1977

J. van der Vaart

Het Bossche Kruisbroedersklooster
Boschboom Bladeren 21 (1977) 36-37
 
1977

J. Francino

Het klooster van de Kruisbroeders in Den Bosch
Boschboom Bladeren 21 (1977) 28-35
 
1977

dr. J.W.M. Peijnenburg pr.

Enige aantekeningen over de St.-Catharinakerk te 's-Hertogenbosch
Boschboom Bladeren 21 (1977) 38-43
 
1977

Jos van der Vaart

St.-Cathrien, de koepelconstructie
Boschboom Bladeren 21 (1977) 44-45
 
1977

Redactie

St.-Catrienkerk wordt liturgisch meer leefbaar
Brabants Dagblad woensdag 28 december 1977
 
1985

Jos van der Vaart, J.W.M. Peijnenburg, Arthur Gieles

Kruiskerk of St. Cathrien. Voormalige Kruisbroederskerk
Pastorale contactgroep in de wijk St. Cathrien ('s-Hertogenbosch 1985)
 
1991

Ad van Drunen, E. Jas, J.A. van Oudheusden

Kloosters, Kronieken en Koormuziek
Het Noordbrabants Genootschap ('s-Hertogenbosch 1991) 28-29
 
1992

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : De Kruiskerk
Brabants Dagblad donderdag 24 december 1992 (foto)
 
1996

H.W. Boekwijt

De voormalige pastorie van Sint-Cathrien
Tijdschift 's-Hertogenbosch 3 (1996) 101-102
 
1996

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : De Kruiskerk in de steigers
Brabants Dagblad donderdag 22 oktober 1996 (foto)
 
1997

Jan Diesveld

Kerken en kloosters bekijken in 's-Hertogenbosch. Sint Cathrien, van kapel tot parochiekerk
Rosmalens Nieuwsblad woensdag 16 juli 1997 (foto)
 
1997

Harrie Boekwijt, Ronald Glaudemans

De Sint-Cathrien te 's-Hertogenbosch. Bouwhistorisch onderzoek naar de overblijfselen van de Kruisbroederskapel en de pastorie
Brabants Heem 3 (1997) 91-101
 
1991

Ad van Drunen, E. Jas, J.A. van Oudheusden

Kloosters, Kronieken en Koormuziek
Het Noordbrabants Genootschap ('s-Hertogenbosch 1991) 28-29
 
1999

Wim Hagemans

Restauratie schilderingen in koepelgewelf Cathrien bijna klaar. De Acht Zaligheden weer zichtbaar
Brabants Dagblad zaterdag 16 januari 1999
 
1999

Wim Hagemans

Sint-Catrien na grote restauratie weer in gebruik. 'Kerk meer dan dak boven je hoofd'
Brabants Dagblad woensdag 21 april 1999 (foto)
 
1999

M. Ackermans, E. Hagers

Restauratie binnenstadskerken
De Koepel 6 (1999) 9-17
 
1999

v. H.

Byzantijnse kapel in Bossche St. Cathrien
Bisdomblad 2 (1999) 7
 
1999

Kees J.G. van Hasselt

Een kerk vol steigers en stof
Bisdomblad 4 (1999) 4-5
 
1999

Paul Kriele

Bossche historie. De Sint-Cathrien in volle glorie
KringNieuws 3 (1999) 11
 
2003

Eric Borrias

De wraak van de Hekel
KringNieuws 1 (2003) 15-16
 
2009

Wim Hagemans

Onderzoek naar grafzerken St-Cathrien
Brabants Dagblad dinsdag 24 maart 2009
 
2015

Nog twee Bossche kerken dicht

De H.H. Hartenkerk aan de Graafseweg in Den Bosch gaat dicht. Halverwege dit jaar volgt de Sint-Cathrienkerk in het centrum.
Domien van der Meijden | Brabants Dagblad dinsdag 13 januari 2015 | 25
 
2015

Toekomst van orgel Sint-Cathrien ongewis

DEN BOSCH – De toekomst van het befaamde orgel van de Sint-Cathrienkerk is onzeker. Per 1 juli wordt de kerk aan het Kruisbroedershof gesloten voor kerkelijke erediensten. Het parochiebestuur is in afwachting van de herbestemming en vergadert half juni over vervolgstappen.
Mark van de Voort | Brabants Dagblad 8 mei 2015 | 34
 
2015

Valentijn Paquay

Het Cathrienklokje : Signalen uit een ver verleden
Bossche Kringen 6 (2015) 39-42
 
2015

Met pijn naar Sint-Cathrien

Volgens plebaan Geertjan van Rossem is ‘een stuk geschiedenis geschreven’, in de Bossche Sint-Cathrien. Zaterdag voor het laatst.
Marc Brink | Brabants Dagblad maandag 29 juni 2015 | 16-17
 
2016

Bossche Klokkengroep

Het Cathrienklokje
Bossche Kringen 1 (2016) 47
 
2016

Rien Mulders

Het Wonder van de Sint-Cathrien
Bossche Kringen 2 (2016) 66-67
 
2016

Theater mag van bisschop

Het tijdelijk theater in Den Bosch komt in de Sint-Cathrienkerk. Voor de grote voorstellingen die te zien zijn vanaf een tribune, vóór het altaar.
Jos van de Ven | Brabants Dagblad zaterdag 8 oktober 2016 | Regio 1
 
2016

Buurtbewoners Cathrienkerk vrezen overlast bij stilteplaats

Voor drie jaar een theater in de Cathrienkerk in de binnenstad. Omwonenden zijn er niet tegen, maar...
Jos van de Ven | Brabants Dagblad vrijdag 9 december 2016 | Regio 5
 
2017

Zorgen over kunst in Sint-Cathrien

De functie van de Sint Cathrienkerk als tijdelijk theater kan gevolgen hebben voor de kunstschatten in de kerk.
Jos van de Ven | Brabants Dagblad dinsdag 21 februari 2017 | Regio 1
 
2017

Met de gedragsregels op zak naar het theater

Een tijdelijk theater in de Sint-Cathrien schreeuwt om maatregelen die het leven rond de kerk aangenaam houden. Van parkeren tot laden en lossen en van fietsen tot een snelle kus.
Jos van de Ven | Brabants Dagblad zaterdag 11 maart 2017 | Regio 1
 
 
Benaming
1595Sinte KatharynenStads Rekeningen van het jaar 1595-1596. Deel 2, pag 1105
1605St. KatharynenStads Rekeningen van het jaar 1605-1606. Deel 2, pag 1165
1606Sinte KatelynStads Rekeningen van het jaar 1606-1607. Deel 2, pag 1171
1608Sinte KatharynStads Rekeningen van het jaar 1608-1609. Deel 2, pag 1183
1795KruiskerkKaart Plan der Stad Forten en Situatie van 's-Hertogenbosch 1795
1832KruiskerkKaart 's-Hertogenbosch Sectie G
1890St CatharinaKaart Jos van Hagens ca 1890
JJJJSint Cathrien 
 
Boeken
1918

A.F.M. Sweens, Jan Stuyt

De Kruiskerk : Geschiedenis en Iconografie der vernieuwde Catharinakerk te 's-Hertogenbosch
F.J.A.L. Cordens | 's-Bosch 1918
 
1997

H.W. Boekwijt, e.a.

De Sint-Cathrien - een binnenstadskerk in 's-Hertogenbosch
Kerkbestuur parochie Binnenstad 's-Hertogenbosch | 's-Hertogenbosch 1997
 
 
Geschiedenis
1471 In 1471 zijn het klooster en de kerk gebouwd.
Bron: Kloosters, Kronieken en Koormuziek
 
1533 Vroegste bouwperiode van de kapel 1533-1542.
Bron: Gedenksteen ingang kerk
 
1533 Bouw van de eenbeukige kloosterkerk, waarvan nog resteren: de westgevel en het diepe paterskoor.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1569 De Sint Catharina (een kloosterkerk van de Kruisheren) wordt tot parochiekerk verheven.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1569 Op 16 juli 1569 bestemt bisschop Sonnius de kloosterkerk tot parochiekerk voor de juist geformeerde St. Cathrien.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1601 De Kruiskerk is te klein geworden voor de parochianen van de St. Cathrien. Er wordt een nieuw voorschip gebouwd. De eerste steen ervan wordt gelegd door Anthonie Schets van Grobbendonck, onze gouverneur.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1601 Het stadsbestuur bekostigt de aanbouw van een beuk.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1605 Het stadsbestuur betaalt een bedrag van zeshonderd gulden ten behoeve van de kerk van Sint Catrien. De kerk wordt gedeeltelijk hersteld (van de opgelopen schade bij de belegering van Maurits) en voor een deel nieuw gebouwd.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1619 De huidige kosterswoning wordt als pastorie aangebouwd.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1629 Bij het beleg van 1629 zwaar beschadigd.
Bron: ?
 
1650 De hervormden nemen de voormalige Sint Catharinakerk als kerkgebouw in gebruik.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1703 Spits verloren tijdens zware storm.
Bron: ?
 
1794 Intocht van het Franse leger in de stad; de kerk wordt ingericht als legermagazijn, hooi- en paardenstal.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1810 Bij keizerlijk decreet van Napoleon wordt de kerk op 8 december 1810 terug gegeven.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1829 Ter verfraaiing worden negen schilderijen aangekocht.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1841 De Catharinakerk wordt in Waterstaatstijl gebouwd; enkel het uit 1533 daterende koor blijft.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1842 Kerk verbouwd in 1842-1844 door Jos de Kroon.
Bron: Gedenksteen ingang kerk
 
1842 Bouw nieuwe kerk (architect J. de Kroon)
Bron: Architectuurgids 's-Hertogenbosch
 
1842 Eerste steenlegging door pastoor Corstens, G. van Son en H.A. Bijvoet op 10 maart 1842.
Kerkconsecratie door mgr. J. Zwijsen op 18 oktober 1842.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1850 J.J. Vollebregt bouwt het orgel (1850-1855).
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1915 Kerk verbouwd in 1915-1918 door Jan Stuyt. Het koor uit 1533 bleef gehandhaafd.
Bron: Gedenksteen ingang kerk
 
1915 Bouw huidige kerk met behoud van oude koor (1916-1917).
Bron: Architectuurgids 's-Hertogenbosch
 
1916 De grote koepel met een middelijn van 22 meter -de eerste van gewapend beton in Nederland- wordt door I.G.B. gerealiseerd.  
1916 Eerste steenlegging door pastoor A. Sweens op 3 mei 1916.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1918 Kerkconsecratie door mgr. A.F. Diepen op 13 mei 1918.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1978 Feestelijke ingebruikname van de heringerichte kerk door dr. B. Speekenbrink pr. op 14 mei 1978.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1982 Onthulling van het Dobbemonument, afkomstig uit voormalige St. Pieterskerk.
Folder: Kruiskerk of St. Cathrien
 
1995 Periode 1995-1999
Bron: Gedenksteen ingang kerk
 
 
Kunstafbeeldingen

St. Catharinakerk, z.j.

Hendrik de Laat (1900-1980)
(ets, 12.0 x 17.0 cm)
Collectie de Laat, 's-Hertogenbosch

Koor St.-Catharinakerk, z.j.

Hendrik de Laat (1900-1980)
(ets, 27.0 x 35.5 cm)
Het Bossche Prentenmuseum (2004) 36
 

Gezicht op de Catharinakerk vanaf de St. Jorisstraat, z.j.

Hendrik de Laat (1900-1980)
(ets, 27.5 x 12.5 cm)
J. van der Eerden, 's-Hertogenbosch
 

De absis van de oude Kruiskerk (thans St. Catharinakerk), waaronder de Dieze stroomt, z.j.

Herman Moerkerk (1879-1949)
(olieverf op doek, 45.0 x 30.0 cm)
Mevrouw Lamers-van de Weyden, 's-Hertogenbosch

Gezicht op een Diezeboog met het koor van de St. Catharinakerk, 1875

Carel Frederik Cordes (1851-1927)
(olieverf op doek, 44.5 x 34.5 cm)
Noordbrabants Museum, 's-Hertogenbosch

Het koor of absis is van de voormalige Kruiskerk
 
Open Monumentendag
2010

Sint-Catharinakerk

Kruisbroedershof 4

De Sint-Catharina- of Kruiskerk werd gebouwd tussen 1533 en 1542 als kapel van het voormalige Kruisbroedersklooster. Hiervan resteert nog het gotische koor boven de Binnendieze. In 1601 werd het gebouw vergroot met een schip en zijbeuk. Na 1629 kwam de kerk ten dienste van de Gereformeerde Gemeente. Het klooster werd een militaire gevangenis. Na 1794 was het gebouw paardenstal, broodbakkerij en weer kerk voor het garnizoen. In 1810 werd op last van Napoleon de kerk teruggegeven aan de rooms-katholieken. Er kwamen twee kruisarmen bij.
In 1916-1917 werd de kerk verbouwd tot een neobyzantijnse centraalbouw, van binnen afgedekt met een koepel van gewapend beton, beschilderd door Jan Oosterman met taferelen uit de Bergrede. In de kerk zijn diverse bezienswaardige schilderijen, waaronder enkele, die in de 19e eeuw zijn verworven van de abdij van Averbode (België).
Magazine Open Monumentendag (2010) 15
 
2015

Sint-Catharinakerk

De Sint-Catharinakerk is ontstaan vanuit de kapel van het voormalige Kruisbroedersklooster, gebouwd tussen 1533 – 1542. Hiervan resteert de gotische koorpartij boven de Binnendieze. In 1569 werd de kapel tevens parochiekerk. In 1601 vergrootte men de kerk daarom met een schip en zijbeuk. Na 1629 kwam de kerk ten dienste van de Gereformeerde Gemeente. Het klooster werd militaire gevangenis. Na 1794 werd de kerk gebruikt als paardenstal en broodbakkerij, maar in 1809 kreeg het weer de functie van kerk voor het garnizoen. In 1810 werd de kerk op last van keizer Napoleon teruggegeven aan de rooms-katholieke parochie. Naar plannen van architect Jos de Kroon werd de kerk vergroot met twee kruisarmen. In 1916 – 1917 werd deze opnieuw door architect Jan Stuyt ingrijpend verbouwd tot een neobyzantijnse centraalbouw, met een opmerkelijke koepel van gewapend beton, beschilderd door Jan Oosterman met het thema van de Bergrede. In de kerk zijn diverse schilderijen bezienswaardig, waaronder de schilderijen die in de 19e eeuw zijn verworven van de abdij van Averbode (België). De kerk en de voormalige pastorie zijn gerestaureerd in 1996. De fraaie renaissance krulgevel van de pastorie uit 1619 werd bij bouwhistorisch onderzoek teruggevonden onder de pleisterlagen en gerestaureerd.
Magazine Open Monumentendag (2015) 13
 
 
Raadsbesluiten
2004

Aanwijzing archeologisch monument

Het college heeft besloten om de terreinen ten zuiden van de Sint Catrienkerk en ten noorden van de Sint Jan aan te wijzen als gemeentelijke archeologische monumenten. Onder het terrein ten zuiden van de Sint Catrienkerk liggen de resten van het voormalige Kruisbroedersklooster en onder het terrein ten noorden van de Sint Jan liggen de resten van de allervroegste bebouwing van de stad.
B&W Besluitenlijst 20 april 2004
 
2006

Correctie grens archeologisch monument

Het college corrigeert de begrenzing van het gemeentelijk archeologische monument ten zuiden van de Sint Catrienkerk vast. Abusievelijk was de begrenzing verkeerd opgenomen in de archeologische verwachtingskaart waardoor een gedeelte van de fundamenten van het voormalige klooster niet beschermd waren.
B&W Besluitenlijst 21 november 2006
 
2007

Wijziging archeologisch monument Sint Catrien

Het college trekt haar besluit om de grenzen van het archeologisch monument bij de Sint Catrienkerk te corrigeren in. Er moet een volledige procedure gevolgd worden, deze wordt opgestart.
B&W Besluitenlijst 22 mei 2007
 
2008

Correctie grens monument

Het college corrigeert de grens van een gemeentelijk archeologisch monument ten zuiden van de Sint-Cathrienkerk. Deze is in het verleden niet juist opgenomen.
B&W Besluitenlijst 8 januari 2008
 
 
Afbeeldingen

Onbekend

25 oktober 1996

13 januari 2002

13 augustus 2007

13 augustus 2007
     
 
Literatuur en bronnenpublicaties

C.J. Gudde, 's-Hertogenbosch geschiedenis van vesting en forten (1974) 49, 50, 56

C.F. Xavier Smits, 'De kruiskerk of S. Cathrien van 's Hertogenbosch' in: Taxandria (1916) 31-33

Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (1931) 180-182

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 383

n: vermelding in een voetnoot