afb. 1616

Poort aan den Boom (tweede helft 14e eeuw - ?)

Detail uit Ludovico Guicciardini: Omnium Belgi Sive Inferioris Germaniae. Arnhem, Johannes Jansz, 1616
De waterpoort aan de Boom ontleende haar naam aan het feit dat zij met een zware boom met lange ijzeren pinnen eraan kon worden afgesloten. In het voorjaar van 1995 werd een deel van deze poort archeologisch onderzocht. Hierbij kwamen de fundamenten tevoorschijn. De poort had torens met een hoefijzervormige plattegrond en bleek tussen 1350 en 1400 te zijn gebouwd. In 1448 besloot het stadsbestuur om de ingang van de haven te verleggen, waarbij de poort werd voorzien van een veelhoekige schil. Ook werd de sleuf waarin de boom kon worden neergelaten bij het archeologisch onderzoek teruggevonden.
De Moerasdraak (1999) 17
 
Sasse van Ysselt

De waterpoort de Boom

33
Noten
1.Het wachthuis of corps de garde, dat daarbij stond, werd eerst in 1638 gebouwd en is in het laatst der 19e eeuw door een grooter militair gebouw vervangen.
2.Van Oudenhoven t.a.p. blz. 25. Uit R.A. van Zuylen De Stadsrekeningen blijkt echter, dat er reeds in 1400 een toren aan den Boom stond; wellicht lag deze boom op eene andere plaats.
3.Cuperinus t.a.p. blz. 108.
De voorname Huizen en Gebouwen van 's-Hertogenbosch I (1910) 33-34
 
Verhalen en legenden

'Aen den boom'

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 3 oktober 1991
 
Vestingwandelingen
Vanaf de ophaalbrug, de Boombrug, zien we links een torenvoetstuk. Tot in de zestiende eeuw stond hier een hoge toren en aan overzijde nog zo'n toren. Daartussen was een overloop die zo hoog was dat de schepen er met de mast omhoog onder door konden.Toen de stadsmuren tot wallen werden verbouwd en de bastions aangelegd, zijn ook deze torens verlaagd. Aan de damwandprofielen, rechts van de brug, kunnen we zien waar de aanzet van dit bouwwerk lag. De haveningang kon tussen deze twee torens worden afgesloten met een drijvende boom, vandaar de naam Boombrug en Boomtoren. Toen de Dommel rechtgetrokken werd is ook de aansluiting met de Zuid-Willemsvaart verbreed wat tot gevolg had dat een toren en ook een bastion van de Citadel moesten verdwijnen. Het huis met de trapgevel is in de negeniende eeuw gebouwd als bureel en dienstwoning van de plaatsmajoor. Deze militaire functionaris regelde de wacht en garnizoensdiensten in het garnizoen. Ook bij deze waterpoort stond een wachthuis met een militaire wacht, de wacht aan de Boom.
Vestingwandelingen
 
Artikelen
1910

A.F.O. van Sasse van Ysselt

De waterpoort de Boom
De voorname Huizen en Gebouwen van 's-Hertogenbosch I (1910) 33-34
 
1991

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : 'Aen den boom'
Brabants Dagblad donderdag 3 oktober 1991
 
1995

Ronald van Genabeek, Eddie Nijhof

Archeologisch onderzoek van de Bossche vestingwerken
's-Hertogenbosch 2 (1995) 63-66
1995

Chris Klaassens

Onderzoek Bossche stadarcheologen naar torens uit de vijftiende eeuw. De vorm van de oude waterpoort
Brabants Dagblad woensdag 12 april 1995 (foto)
 
1995

Redactie

Oude stadsmuren in Den Bosch worden afgebroken en opnieuw gebouwd. Sloop Oliemolenbastion begonnen
Brabants Dagblad woensdag 10 mei 1995 (foto)
 
 
Benaming
1399Der poerte aen den boemStads Rekeningen van het jaar 1399-1800. Deel 1, blz 4
1795Den Boom in HavenKaart Plan der Stad Forten en Situatie van 's-Hertogenbosch 1795
 
Geschiedenis
1400 De waterpoort bij de haven wordt vernieuwd. Het werk wordt aanbesteed voor 101 gulden. De poort dankt haar naam 'De poort aan den Boom' aan de zware boom met lange ijzeren pinnen, waardoor het scheepvaartverkeer naar de stad afgesloten kan worden.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1441 Door de verzanding van het Zwarte Water (de Dieze) ondervindt de scheepvaart veel hinder. Men besluit de stroom te verleggen. Tengevolge hiervan moet er een nieuwe dijk gelegd worden tussen Orthen en 's-Hertogenbosch en wordt ook de toegang tot de haven verlegd. Er wordt een nieuwe waterpoort gebouwd, afsluitbaar met een zware mastboom met ijzeren pinnen en grote hekken en geflankeerd door twee halfronde torens, die verbonden zijn door een stenen brug, waaronder scheepvaartverkeer mogelijk is.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1591 In 1591 al besloot het stadsbestuur deze beide spitsen van de torens af te breken.
Bron: Tussen Sint Janspoort en Orthenpoort
 
1880 Het tweede torendeel verdween in 1880 bij het verbreden van de Zuid Willemsvaart.
Bron: Tussen Sint Janspoort en Orthenpoort
 
1995 In het voorjaar van 1995 werd een deel van deze poort archeologisch onderzocht. Hierbij kwamen de fundamenten te voorschijn. De poort had torens met een hoefijzervormige plattegrond en bleek tussen 1350 en 1400 te zijn gebouwd. In 1448 besloot het stadsbestuur om de ingang van de haven te verleggen, waarbij de poort werd voorzien van een veelhoekige schil.
Bron: De Moerasdraak
 
 
Stadsrekeningen
1400 Kapittel 5.
De Boom aan den havenmond aanbesteed.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1863) 11  
 
1400 Kapittel 9.
Onderhoud van poorten, bruggen, sluizen en dijken.
Daarin komen voor kosten voor het dragen van het Heiligen-beeld in den toren aan den Boom der haven, en die wegens het daarstellen van de Boom aan de haven.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1863) 12  
 
1507 Kapittels 19 en 20.
Eene sluis en verlaat buiten de Boom in de Dieze gamaakt.
 
1533 Kapittel 92.
Het maken van een overlaat bij den Boom te 's Hertogenbosch.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1863) 503  
 
1539 Kapittel 26.
Dagwakers aan de poorten der stad 's Hertogenbosch om toe te zien op de inkomende vreemdelingen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1539-1540. Deel 1, blz 565
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1863) 565  
 
1544 Kapittel 26.
Opgraving van de stroom en de diezen buiten en binnen den Boom en achter de Mandemakersstraat.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1863) 625  
 
1570 Het ijs van de hekel aan den Boom met geweld gebroken en die hekel opgetoogen.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1570-1571. Deel 2, blz 847
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 847  
 
1578 Kapittel 14.
Werken aan de sluis bij de Boom.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 980  
 
1584 Kapittel 10.
Dam en sluis aan den boom in de Dieze gelegd.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1048  
 
1592 Kapittel 15.
Sluis aan den Boom gemaakt.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1096  
 
1609 Kapittel 6.
Materialen tot opbouwing van de vestingmuren aan de Vuchterpoort en aan den Boom.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1191  
 
1611 Kapittel 18.
De Bak buiten den Boom hersteld.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1206  
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

C.J. Gudde, 's-Hertogenbosch geschiedenis van vesting en forten (1974) 43, 44-46, 54, 57, 63, 73, 90, 91, 93, 94, 95, 96, 97, 109, 135, 137, 142, 144, 149, 157, 164, 205

Jan Sanders, Kroniek van Molius (2003) 119, 212, 377

n: vermelding in een voetnoot