afb.

Mannenconvent Minderbroeders of Coleten (ca 1228 - ca 1629)

locatie: Minderbroedersstraat / Snellestraat

Voorafgaand aan de huidige nieuwbouw, zijn in de jaren 1985/1987 door de Bouwhistorische en Archeologische Dienst van de gemeente 's-Hertogenbosch opgravingen verricht naar de resten van het zogeheten Minderbroedersklooster. Dit complex strekte zich uit vanaf de vestiging van Vroom & Dreesman in de Snellestraat tot aan de Markt. Het lag juist binnen de oudste stadsmuur, die in het begin van de 13e eeuw is aangelegd. Waarschijnlijk is het Minderbroedersklooster kort na 1228 gesticht, mogelijk onder speciale bescherming en op privé-grondgebied van Hendrik I hertog van Brabant. Het is een van de oudste vestigingen van de Minderbroeders (Fransciscanen) in Nederland.
Bij de opgravingen bleek dat de 13e eeuwse resten van het klooster tijdens latere bouwactiviteiten grotendeels zijn verdwenen. Wel is een deel van de oorspronkelijke stadsmuur teruggevonden. Nadat in het midden van de 14e eeuw een nieuwe, veel ruimere ommuring was aangelegd, moest deze oude stadsmuur wijken voor een uitbreiding van de kloosterkerk. In de 15e eeuw werd aan de noordzijde van de kerk een Mariakapel gebouwd. Naast het kerkgebouw bevond zich een woongedeelte, dat grensde aan de kloostergang.
Nadat 's-Hertogenbosch in 1629 was veroverd door Frederik Hendrik, werden de monniken gedwongen de stad te verlaten. De gebouwen zijn kort daarna gesloopt. Met het sloopmateriaal bouwde men vervolgens enkele huisjes, de Dode Nieuwstraat en de Minderbroedersstraat werden toen aangelegd. De huisjes hebben hier tot na de tweede wereldoorlog gestaan. Na de voltooiing van de nieuwbouw in 1988 zijn in de bestrating het verloop van de eerste stadsmuur, de loop van de Dieze en een aantal kolommen van de kloosterkerk aangegeven.
Gemeente 's-Hertogenbosch
 
Encyclopedie van Noord-Brabant

Minderbroeders

bron: Dr. Th. Jansen, Volgelingen van Franciscus in Brabant door de eeuwen heen, 1979.

92
93
Encyclopedie van Noord-Brabant 3 (1986) 92-93
 
Kroniek van Molius

Stichting van het klooster der minderbroeders

127
J.A.M. Hoekx, G. Hopstaken, A.M. van Lith-Drooglever Fortuijn en J.G.M. Sanders, Kroniek van Molius : Een zestiende-eeuwse Bossche priester over de geschiedenis van zijn stad ('s-Hertogenbosch 1992) 127
 
Zegel

Zegel Frater Johannes Snauel

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC)  
 
Artikelen
1923

P. Cyrillus van Schiedam O.M.C.

Geschiedenis van het klooster der Minderbroeders-Kapucijnen te 's-Hertogenbosch (1611-1629)
Bossche Bijdragen V (1923) 271-320
 
1930

W. Nolet

De Minderbroeders
Katholiek Nederland I ('s-Gravenhage 1930) 207-222
 
1931

Beda Verbeek

De komst der minderbroeders in het hertogdom Brabant en hun vestiging te 's-Hertogenbosch 1228
Collectorum franciscana Neerlandica 2 (1931) 61-131
 
1935

David de Kok

De volgelingen van Sint Franciscus van Assisi te 's-Hertogenbosch
Historia (1935) 328-332
 
1978

Rein Pollmann

En waar de broeders ook verblijven... 750 jaar Franciskus volgen in Nederland
Doortocht 4 (1978)
Fm. Jaargang 5 (1978)
Schakel (augustua 1978)
Variant (1978) 4-6
 
1978

C.G.M. Bak

Minderbroeders komen naar Den Bosch 1228
Zevenhonderdenvijftig jaar minderbroeders in Nederland. Deel 1 1228-1529
s.n. (Utrecht 1978) 7, 9, 11, 13, 15-17, 19, 21-24
 
1978

Jos van der Vaart

Het Bossche minderbroedersklooster
Zevenhonderdenvijftig jaar minderbroeders in Nederland. Deel 1 1228-1529
s.n. (Utrecht 1978) 25-38
 
1980

P.Th.J. Kuyer

De jonge stad 's-Hertogenbosch ten tijde van de komst der Minderbroeders
Jaarboekje van de Franciscaanse academie 2 (1978/79) (Utrecht 1980) 31-47
 
1982

Redactie

Bio-bibliografie van de minderbroeders in de Nederlanden. 17de eeuw. Voorstudies 5. Jan Boener, 1591-1643?
Franciscana 37 (1982) 1-15
 
1983

mr. J.A.M. Hoekx

De Franciscaner Minderbroeders
Bossche Bouwstenen VI ('s-Hertogenbosch 1983) 13-14
 
1991

Ad van Drunen, E. Jas, J.A. van Oudheusden

Kloosters, Kronieken en Koormuziek
Het Noordbrabants Genootschap ('s-Hertogenbosch 1991) 27-28
 
1996

M.W.J. de Bruijn

Verslag archiefonderzoek Minderbroedersklooster
 
1998

Wim Hagemans

Archeologisch onderzoek Franciscanen-klooster in Den Bosch. Broeders maakten waterput van wijnvaten
Brabants Dagblad woensdag 4 maart 1998 (foto)
 
1999

Ruud Kamphoven

Archeologen hebben nog drie weken de tijd op terrein achter de Snellestraat. Fundamenten van refter uit 1400
Brabants Dagblad dinsdag 29 juni 1999 (foto)
 
2001

Hans L. Janssen

Onbekend zegelstempel gardiaan Minderbroedersklooster
Bossche Bladen 2 (2001) 57-60
2002

Ad van Drunen

Minderbroedersklooster
Kloosters en religieus leven ('s-Hertogenbosch 2002) 70-71
 
2008

Wim Hagemans

De broeders laten zich even zien
Brabants Dagblad dinsdag 16 december 2008 (foto)
 
2016

Ronald van Genabeek e.a.

Het eten van de Bossche minderbroeders
Bossche Kringen 3 (2016) 32-38
 
 
Benaming
1600MinderbruederenStads Rekeningen van het jaar 1600-1601. Deel 2, blz 1130
1629Minne broers kloostKaart beleg 's-Hertogenbosch 1629
 
Boeken
1977

Léon van Liebergen, Th.A.J. Jansen, L.A.M. Goossens

Franciscus in Brabant
Museum voor religieuze kunst | Uden 1977
 
1978

Peter-Jan van der Heijden

Een wandeling langs franciskaanse punten in 's Hertogenbosch
s.n. | 16 september 1978
 
1999

Frans Jozef van der Vaart

Bedelordekloosters, 's-Hertogenbosch en de Bossche School. Studies over architectuur en stedenbouw
University Press | Nijmegen 1999
 
 
Geschiedenis
1228 De Minderbroeders vestigen zich in 's-Hertogenbosch op een door de hertog geschonken terrein, gelegen op de hoek van de huidige Pensmarkt en de Minderbroederstraat, waar zij een klooster en een kerk vestigen. Dit Minderbroederklooster is de eerste vestiging in de noordelijke Nederlanden.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1256 Door toename van het aantal kloosterlingen en de groei van de bevolking zijn de bestaande kerk en het klooster van de Minderbroeders te klein geworden. Het terrein van de Minderbroeders wordt uitgebreid door een schenking van de hertog, zodat men met de bouw van een nieuwe kloosterkerk kan beginnen.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1263 De kerk van de Minderbroeders, die met hulp van de stad gebouwd is, wordt gewijd door Henricus van Vianden, bisschop van Utrecht.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1355 Het Minderbroedersklooster breidt zich opnieuw aanzienlijk uit.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1435 De stad en het convent van de Minderbroeders komen overeen, dat de Minderbroeders dagelijks een mis zullen opdragen in de kapel op het stadhuis, zoals in het testament van Gheerlick van Ghemert was aangegeven.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1463 Bij de grote stadsbrand in 1463 werd ook het klooster een prooi van de vlammen doch door de steun van de prinsbisschop van Luik, Louis de Bourbon, was de wederopbouw snel een feit.
Bron: Bossche Bouwstenen VI
 
1490 De broeders gingen in 1490 over op de regel der Coletanen.
Bron: Bossche Bouwstenen VI
 
1517 De broeders sloten zich in 1571 aan bij de groep van Observanten, d.w.z. de kloosters, die een strenger Franciscaans leven voorstonden.
Bron: Bossche Bouwstenen VI
 
1547 Door de maatregelen die getroffen moeten worden tegen Aalbrecht van Kampen, een minderbroeder die de leer der hervormden is toegedaan, raakt de burgerij in onvrede en ontstaan er moeilijkheden met de Minderbroeders.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1601 Maurits doet een tweede poging om 's-Hertogenbosch te veroveren. Diverse gebouwen in de stad, o.a. het klooster van de Minderbroeders, lijden schade. Het beleg duurt 27 dagen.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1629 De katholieke godsdienstuitvoering wordt verboden. Priester hebben de stad moeten verlaten. De kerken worden gekonfiskeerd. De Lutheranen krijgen de kloosterkerk van de Minderbroeders. Andere kerken worden betrokken door de hervormden of het leger vindt er een onderdak.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1641 In 1641 worden verschillende vm. kloostergebouwen door de Raad van State verkocht. Frans Blom koopt bijvoorbeeld de kloosters van de Minderbroeders en de Dominicanen. Hij breekt ze af en legt vervolgend drie nieuwe straten, drie Nieuwstraten, aan: de Doode Nieuwstraat, de Nieuwstraat en de Tweede Nieuwstraat (thans St. Jozefstraat geheten).
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
 
Onderzoeken
1913 In 1913 trof J. Mosmans restanten aan van een eenbeukig driezijdig gesloten koor. Dit moet het rechter gedeelte, het oudste deel van de kerk zijn zoals die door A. van den Wijngaarde in circa 1550 is getekend.
Bron: Kloosters, Kronieken en Koormuziek
 
1985 Bij archeologische opgravingen in 1985 en 1987 is een gedeelte van de kerk aangetroffen. Het betrof hier een driebeukige kerk uit het begin van de 14e eeuw. Het gebouw was over de fundamenten van de oudste stadsmuur heen gebouwd. Mogelijk zijn er meer bouwfases aanwijsbaar.
Bron: Kloosters, Kronieken en Koormuziek
 
 
Stadsrekeningen
1535 Kapittel 99.
Vergadering van de gardianen der Minderbroeders uit de kloosters in Brabant, Holland, Zeeland, Vriesland enz. te 's Hertogenbosch gehouden.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 522
 
1551 Kapittel 6.
Generaal kapittel der minderbroeders klooster te 's Hertogenbosch gehouden.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 673
 
1560 Kapittel 7.
Het convent der minderbroeders met wijn beschonken, voor het prediken gedurende den vaste en het geheele jaar door.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 723
 
1566 Kapittel 12.
Herstel van deuren aan dat klooster.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 758
 
1566 Kapittel 22.
Herstellingen aan het klooster en de kerk der Minderbroeders.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 769
 
1566 Kapittel 30.
Eene deur die van het Minderbroedersklooster geborgen was, aan dat klooster hersteld.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 787
 
1567 Kapittel 19.
• Door den Schilder Dirck Janss de deuren van het Minderbroederklooster geverfd en den makelair gestoffeerd.
• Genoemden makelair met zijne beelden bij de troubelen aan stukken gesmeten, door den Beeldsnijder Cornelis van Bercheijck hetsteld.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 814-815
 
1582 Kapittel 16.
De Stad betaalt de gevangeniskosten voor een Minderbroeder genaamd Andries, welke in 1579 door het Schermersgilde op de gevangenpoort was gebragt.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1023
 
1584 Kapittel 16.
De Minderbroeders waken bij de schotbalken in de Vuchterpoort.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1055
 
1586 Kapittel 16.
Lonten voor de Minderbroeders bij de schotbalken in de Vuchterpoort.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1067
 
1592 Kapittel 15.
De Predikheeren en Minderbroeders ontvangen van de Stad ieder eene ton haring, om hartelijk voor Stads welvaren te bidden.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1096
 
1596 Kapittel 15.
Aan de Minderbroeders en Predikheeren ieder een ton haring voor den vasten geschonken, zonder consequenties voor het vervolg.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1109
 
1600 Kapittel 15.
Een hamel aan de Minderbroeders op St. Franciscus dag geschonken.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1130
 
1601 Kapittel 3.
De Predikheeren en Minderbroeders bewaarders van de schotbalken in de poorten der Stad.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1132
 
1601 Kapittel 15.
Het Minderbroeders klooster in het beleg door het vuur des vijands beschadigd, hersteld.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1144
 
1605 Kapittel 17.
De Schilder Lambert Cloot, vergult twee tafereelen, een voor den Gardiaan der Minderbroeders en het grafschrift van Gerard Breukelaer, Pastoor van St. Catharina.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1167
 
1607 Kapittel 18.
Een aalmoes in wijn de Minderbroeders op den feestdag van St. Franciscus geschonken.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1179
 
1609 Kapittel 19.
De Stad schenkt twee nieuwe glazen in de kerk der Minderbroeders.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1194
 
1625 Kapittel 23.
De Stad geeft aan de paters minderbroeders abolutiewijn voor de comminucanten tijdens het Bisdom van 's Hertogenbosch open was, zooals men dit gewoon was te doen.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1329
 
1627 Kapittel 22.
Toelaag aan het convent der Minderbroeders, voor het orgel en het herstel der kloosterkerk.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1341
 
1643 Kapittel 27.
Geleverde hardsteen voor het nieuwe korps de garde op het minderbroeders kerkhof.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1430
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Fr. Dalmatius van Heel O.F.M., 'Onbekende werkjes van een onbekende Minderbroeder te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1935) 44-46

C.J. Gudde, 's-Hertogenbosch geschiedenis van vesting en forten (1974) 17, 18, 63, 178, 140

J.A.M. Hoekx e.a., Vruchten van de goede en de slechte boom : Heyman Voicht van Oudheusden over de godsdiensttwisten in zijn stad 's-Hertogenbosch en in Breda (1577-1581) (2008) 168

G.C.A. Juten, 'De Minderbroeders te 's Hertogenbosch' in: Taxandria (1919) 101

L. van de Meerendonk, Het klooster op de Eikendonk te Den Dungen II (1964) 22, 23, 68

Charles de Mooij en Aart Vos, 's-Hertogenbosch binnenskamers (1999) 21

Jan Mosmans, 'Gardiaanschapszegel en kloosterzegel der Minderbroeders te 's-Hertogenbosch' in: Taxandria (1915) 216-223

L.P.L. Pirenne, 's-Hertogenbosch tussen Atrecht en Utrecht (1959) 13n, 211, 213

Jan Sanders, Kroniek van Molius (2003) 63, 93, 127, 221, 247, 251, 313, 315, 317, 319, 325, 327, 337, 369, 375, 379

Jan Sanders, 'Verkloostering in het vijftiende-eeuwse 's-Hertogenbosch' in: Noordbrabants Historisch Jaarboek 33 (2016) 79

L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's-Hertogenbosch (1876) IV. 435-441

M.H.M. Spierings, Het Schepenprotocol van 's-Hertogenbosch 1367-1400 LIX (1984) 27, 27n, 28n, 58

Geertrui Van Synghel, De stedelijke secretarie van 's-Hertogenbosch tot ca. 1450 (2007) 40, 75, 120n, 249, 271, 297

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 45, 71

n: vermelding in een voetnoot