afb.

Sint Jacobskerk

bouwjaar: 1430
vergroot: ca 1568
locatie: BethaniŽstraat 4

Driebeukige kruisbasiliek waarvan de kruisarmen nooit voltooid zijn, met een later smaller eenbeukig, vijfzijdig gesloten koor, later aangebrachte ronde traptoren en een in 1732 (en deels in 1752) gesloopte vieringstoren. Alleen zijbeuken en koor voorzien van steunberen.
Opmeting uit 1899 in: ARA, Archief Departement van Oorlog, Gebouwen 295-2, Register betreffende C. de Militaire Gebouwen enz. te 's-Hertogenbosch blz. 98-100; Archief van Genie Plans van Gebouwen nr. 413 (1752).
Bron: Van Bos tot Stad (1983) 96
~~~
Na 1629 kregen de katholieke kerken een andere bestemming. De zestiende-eeuwse Sint-Jacobskerk was tot 1650 nog bij de hervormden in gebruik. Daarna werd het gebouw achtereenvolgens gebruikt als paardenstal voor de cavallerie (1689), als wapenarsenaal (1752) en in de negentiende eeuw als kazerne. In 1924 werd de voormalige kerk verbouwd tot museum. (Noordbrabants Museum)
Bron: Ach Lieve Tijd : 800 jaar Den Bosch en de Bosschenaren 3 (1982) 73
~~~
Deze kerk is evenals vele andere kerken in de stad na 1629 in beslag genomen en als kazerne gebruikt. In 1744 is de kerk verbouwd en kwam er een barak bij. Zo ontstond een kazerne met 60 kamers met elk 6 tweepersoons bedsteden. Tot 1924 is dit kazernecomplex in militair gebruik gebleven.Tegelijkertijd bouwde men nog drie kazernes, allen in dezelfde stijl. De Mortel-, Tolbrug- en Berewoutkazerne. De Tolbrugkazerne is verdwenen, maar bij de twee overgebleven kazernes kunnen we nog zien dat de ramen dezelfde vorm hebben.
Bron: Vestingwandelingen
~~~
Recentelijk zijn in de kerk muurschilderingen ontdekt die uit de 16de eeuw dateren.
Bron: Kloosters, Kronieken en Koormuziek
 
Bossche monumenten

Een bewogen verleden

door Ed Hupkens

11
Stadsblad woensdag 29 oktober 2014 | 11
 
Rijksmonument

Bethaniestraat 2a

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Verdwenen stadsbeelden

Twintigste-eeuwse woningen rond een middeleeuwse kerk

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 4 september 1997
 
Verhalen en legenden

Naar Santiago...

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 4 augustus 1988
 
Vermelding
Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC)
 
Artikelen
?

Redactie

Sint Jacobskerk te 's-Hertogenbosch. 'n Klein stukje geschiedenis van de Sint Jacobskerk
(s.l. z.j.)
 
?

Jo Wouters

Van bedevaartskapel tot een museum. Achitect Gerard Wijnen werkt aan restauratie. Noordbrabants Museum in erbarmelijke staat. Kunstschatten in bouwval
Krantenknipsel ?
 
1776

Van Heurn

Historie der stad en meyerye van 's-Hertogenbosch
(Utrecht 1776-1778) III 311; IV 149-150
 
1819

A. van Gils

Katholyk Meyerysch Memorieboek
('s-Hertogenbosch 1819) 200
 
1840

J.A. Coppens

Nieuwe beschrijving van het Bisdom van 's-Hertogenbosch II
('s-Hertogenbosch 1840-1844) 165-174
 
1870

L.H.C. Schutjens

Geschiedenis van het Bisdom 's-Hertogenbosch IV
(Sint Michielsgestel 1870-1876) 321-324
 
1910

Sasse van Ysselt

De Windmolenbergstraat
De voorname huizen en gebouwen van 's-Hertogenbosch III ('s-Hertogenbosch 1910-1914) 19-22
 
1927

Alph.G.J. Mosmans

De bidplaats der St. Jacobskerk te 's-Hertogenbosch
Bossche Bijdragen VIII (1927) 220-224
 
1929

J. Mosmans

De stichtingsbrief der St. Jacobskapel te 's-Hertogenbosch
Bossche Bijdragen 10 (1929/1930)
 
1969

J. van der Vaart

De kerken St. Jacob, St. Pieter en St. Catrien te 's-Hertogenbosch
Boschboom Bladeren 4 (1969) 66-68
 
1977

J. van der Vaart

Het Bossche Kruisbroedersklooster
Boschboom Bladeren 21 (1977) 8
 
1977

L. v.d. Meerendonk

Sint-Jacob, kerk en parochie
Boschboom Bladeren 21 (1977) 8-18
 
1988

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : Naar Santiago...
Brabants Dagblad donderdag 4 augustus 1988 (foto)
 
1989

H.W. Boekwijt

Bouwhistorisch onderzoek en publiciteit
Heemschut 11/12 (1989)
 
1990

Redactie

De oude Sint-Jacobskerk
KringNieuws 97 (1990) 51
 
1993

Frans L. Jansen

Diefstal in de Sint-Jacobskerk
KringNieuws 5 (1993) 8
 
1993

Frans L. Jansen

Sint-Jacobskerk tussen oud en nieuw
KringNieuws 6 (1993) 7
 
1993

Redactie

Plan BethaniŽkerk. Presentatie
(s.l. 1993)
 
1997

Henny Molhuysen

Verdwenen stadsbeelden : Twintigste-eeuwse woningen rond een middeleeuwse kerk
Brabants dagblad donderdag 4 september 1997 (foto)
 
1997

Walter Hoevenaars

Gedenksteen St.Jacobkazerne
De inkijk 4 (1997) 6-7
 
2002

Ad van Drunen

Sint-Jacobskerk
Kloosters en religieus leven ('s-Hertogenbosch 2002) 59
 
2005

Johan van den Eijnde

Nieuws van de BAM : Oude Sint-Jacob
Bossche Bladen 4 (2005) 143-144
2006

Dick van de Vrie

Nieuws van de BAM : Restauratie en verbouwing van de Oude Jacobskerk
Bossche Bladen 4 (2006) 163-164
2007

Gerard ter Steege

Open huis oude Sint-Jacobskerk
KringNieuws 2 (2007) 4-5
 
2007

Ben Kooij

Bossche historie tentoongesteld. Oude Sint-Jacobskerk gerestaureerd
Nieuwsbrief rijksdienst voor archeologie, cultuurlandschap en monumenten 3 (2007) 20
 
2009

Geert Oldenmenger

De Bossche Sint-Jacobskerk
in: BAAC 10 jaar door het stof (2009) 48-57
Vindplaats= "Stadsarchief=H 1464"
 
2009

Geert Oldenmenger

Tussen koor en schip : De traptoren van de oude St.-Jacob in 's-Hertogenbosch
in: Stichting Bouwhistorie Nederland 47 (november 2009) 31-37
 
2010

Wim Hagemans

Ton waterschade in oude Jacobskerk
Brabants Dagblad vrijdag 15 januari 2010
 
 
Benaming
1608St. JacopsStads Rekeningen van het jaar 1608-1609. Deel 2, blz 1183
1879Groot TuighuisStadsarchief
 
Geschiedenis
1430 Voor haar geboorte moeten we naar het jaar 1430. Toen werd in het oosten van Den Bosch een St.-Jacobskapel gebouwd. Met daarbij een hospitium voor pelgrims die naar Santiago de Compostela gingen. In deze Spaanse stad is volgens de overlevering Sint Jacob begraven.
Folder: St.-Jacob. Den Bosch. Een rondgang door de kerk
 
1569 De kapel werd in 1569 parochiekerk.
Bron: Straat in Straat uit
 
1584 In 1584 verbouwd tot het tegenwoordige koor, waartegen het dwarspand (welks armen nooit uitgevoerd) en het driebeukig basilicaal schip aangebouwd.
Bron: Bossche Monumenten in Beeld
 
1629 Na de Reformatie kwam het gebouw in 1629 ter beschikking van de hervormden. Een paar jaar later werd de toren deels gesloopt en in 1689 werd de kerk zelfs een paardenstal... Maar het kon nog erger, waant een eeuw later ging men het pand gebruiken als 'tuighuis', een soort wapenopslagplaats.
Folder: St.-Jacob. Den Bosch. Een rondgang door de kerk
 
1632 Een gedeelte van de St. Jacobskerk wordt gesloopt.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1689 De voormalige Sint Jacobskerk wordt ingericht als stal.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
1752 Van de voormalige Sint Jacobskerk wordt de toren gesloopt, evenals de kosterswoning en de pastorie.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
~~~
Sterk verbouwd in 1752-1759, toen er houten balklagen en een nieuwe kap zijn aangebracht.
Bron: Kloosters, Kronieken en Koormuziek
 
 
Stadsrekeningen
1529 Kapittel 96.
Oprigting der parochie St. Jacob te 's Hertogenbosch.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 466
 
1603 Kapittel 16.
De St. Jacobskerk gebruikt tot huisvesting van het krijgsvolk, schoongemaakt.
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 2 ('s-Hertogenbosch 1866) 1158
 
1625 Kapittel 6.
Toelaag aan St. Jacobs kerk.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1625-1626. Deel 2, blz 1325
R.A. van Zuijlen, Inventaris der Archieven van de Stad 's-Hertogenbosch 1 ('s-Hertogenbosch 1866) 1325
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

J.A.M. Hoekx e.a., Vruchten van de goede en de slechte boom : Heyman Voicht van Oudheusden over de godsdiensttwisten in zijn stad 's-Hertogenbosch en in Breda (1577-1581) (2008) 19, 107, 110, 125, 127, 131, 133, 137, 172

L.P.L. Pirenne, 's-Hertogenbosch tussen Atrecht en Utrecht (1959) 145n, 159, 162, 164, 199, 211

L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's-Hertogenbosch (1876) IV. 321-333

Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (1931) 184-185

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 44, 183, 216

n: vermelding in een voetnoot