afb. A.F.A.M. Wetzer, 7 augustus 2004

R.K. Kerk van de St. Antonius Abt

locatie: Bokhoven, Gravin Helenastraat 1

- In 1839 telde het ten noorden van 's-Hertogenbosch aan de Maas gelegen dorpje Bokhoven zo'n 220 inwoners. Het belangrijkste gebouw was de aan St. Antonius Abt gewijde kerk, die in 1369 tot zelfstandige parochiekerk was verheven en waarover de abdij van Berne van oudsher het patronaatsrecht bezat. Een norbertijn van Berne oefende de zielzorg uit in Bokhoven. - Het oudste gedeelte van de huidige kerk dateert uit het begin van de 15e eeuw. Het laatgotische, eenbeukige schip werd kort na de dorpsbrand van 1498 opgetrokken. Omstreeks 1610 werd de kerk verbouwd. Engelbert van Immerseel, sinds 1570 baron van Bokhoven, verleende financiële steun voor vergroting van het koor en toevoeging van dwarsarmen. - Het graafschap Bokhoven bleef in de 17e en 18e eeuw op politiek en religieus gebied autonoom ten opzichte van de Nederlandse Republiek en vormde daarin een katholieke enclave. - Na de komst van een nieuwe pastoor in 1835 onderging de bouwvallig geworden kerk een grootscheepse restauratie en vernieuwing. - Tot aan de Tweede Wereldoorlog stond er een stenen Corneliusaltaar in de rechter zijbeuk. Hierop stond, op een houten opbouw waarin de grote reliekhouder stond, het bruinhouten Corneliusbeeld, aan weerszijden van het beeld waren neobarokke vitrinekasten met votiefgeschenken gehangen. Boven het beeld was nog een hemel van doek aangebracht. Voor het altaar stond een grote kaarsenbak. Dit altaar was tot 1944 de eigenlijke cultuslocatie. - Vanwege de toename van het aantal bedevaartgangers is in 1930 op het kerkhof, tegen het koor aan de noordzijde van de kerk, een openluchtkapel (overkapping) voor missen met veel deelnemers gebouwd. Bij de restauratie van de kerk van na de oorlog is deze weggelaten. - In 1944 werden de torenspits en een groot deel van het schip in stukken geschoten. Een eenvoudige noodkerk (momenteel woonhuis) werd naast de kerk aan de zuidzijde van de pastorietuin gebouwd. Tegen de noordwand werd een nieuwe openluchtkapel gebouwd, waar nog jaarlijks in september bij goed weer bedevaartmissen worden gehouden. - De restauratie van de middeleeuwse kerk vond tussen 1947 en 1950 plaats. Het Corneliusaltaar in de zijbeuk werd daarbij niet hersteld, er kwam een biechtstoel voor in de plaats. Sindsdien is de verering in september tijdelijk in de doop- of sacramentskapel, links van de ingang van de kerk, gesitueerd. In die maand wordt de inrichting daarvan aangepast: het 'bruine' Corneliusbeeld wordt er naar overgebracht en geplaatst tegen de achtergrond van blauw doek, temidden van de eveneens overgebrachte kasten met votiefgeschenken, de reliekhouder en de processiestaven.
Meertens Instituut
 
Aanzienlijke huizen

Het kerkje van Bokhoven : Monument aan de Maas

door Jac.J. Luyckx

53
54
55
Noten
1. Bokhoven heeft tot 1800 nooit deel uitgemaakt van Brabant, Holland of Gelre; het was een Luikse enclave. De heer hield Bokhoven in leen van de bisschop van Luik.
Literatuur
John Damen, Bokhoven, Heerlijkheid aan de Maas (Bokhoven 1982); Theo Hoogbergen, 'Bosch meesterwerk van Aert Quellijn, het praalgraf te Bokhoven', in: Bossche Bladen 1999 nr. I p. 18-21.
Bossche Bladen 2 (2004) 53-55
 
Achter de voorgevel I

Engelbert en Helana

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 15 september 1994
 
Achter de voorgevel II

Marmeren Graftombe

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 14 september 1995
 
Dossier

Dossier 6321

Beschrijving monument.
Stadsarchief
 
Rijksmonument

Gravin Helenastraat 1

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Artikelen
1923

N.N.

Een weinig bekend gedenkteeken
Bouwwereld 22 (1923) 87
 
1927

H.J.M. Ebeling

Het praalgraf Immerzeele-Montmorency te Bokhoven
Buiten 21 (1927) 100-102
 
1956

Pastoor Breugelmans

Gids der r.k. Norbertijner kerk te Bokhoven
s.n. (s.l. 1956)
 
1969

H.P.H. Camps

De stichtingsoorkonden van kapel en kerk van Bokhoven
Met gansen trou 19 (1969) 95-97
 
1969

G. v.d. Velden

Bezienswaardigheden in de kerk van Bokhoven
Met gansen trou 19 (1969) 98-103
 
1978

G.M. van der Velden

De kerk van Bokhoven, begraafplaats van vele Bernenses
in: van gansen trou 12 (1978) 186-187
 
1979

Redactie

De kerk van Bokhoven, begraafplaats van vele Bernenses
Berne 6 (1979) 135
 
1994

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Engelbert en Helena
Brabants Dagblad donderdag 15 september 1994 (foto)
 
1995

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Marmeren Graftombe
Brabants Dagblad donderdag 14 september 1995 (foto)
 
1999

Theo Hoogbergen

Bosch meesterwerk van Aert Quellyn : Het praalgraf te Bokhoven
Bossche Bladen 1 (1999) 18-21
2004

Jac.J. Luyckx

Aanzienlijke huizen : Het kerkje van Bokhoven : Monument aan de Maas
Bossche Bladen 2 (2004) 53-55
2004

Jac. Biemans

Bokhovense kerk ouder dan gedacht
KringNieuws 3 (2004) ?
 
2004

Redactie

De kerk van de H. Antonius Abt in Bokhoven is ouder dan gedacht. Onderzoek van het hout boven het schip en het koor van de kerk leverde voor het eerst een exacte datering van de kap op. Hieruit blijkt dat deze in 1531 werden gebouwd, terwijl men tot nu toe uitging van een datering van rond 1610.
Boschtion woensdag 7 april 2004
 
 
Boeken
2009

Riek Oxener en Xavier van der Spank

De kerk van Bokhoven
Bokhoven augustus 2009
 
 
Kunstafbeeldingen
 

Interieur r.k. kerk vóór de restauratie, z.j.

Hendrik de Laat (1900-1980)
(aquarel, 41.0 x 30.5 cm)
Brab. Coll. UvT
 

Interieur r.k. kerk met preekstoel, z.j.

Hendrik de Laat (1900-1980)
(aquarel, 17.0 x 23.7 cm)
Particulier bezit
 

Praalgraf in r.k. kerk, 1927

Hendrik de Laat (1900-1980)
(ets, 41.5 x 37.7 cm)
Brab. Coll. UvT
 
Open Monumentendag
2005

Parochiekerk St. Anthonius abt

Deze fraaie dorpskerk, waarvan de parochie in 1369 werd afgescheiden van Hedikhuizen en die reeds lange tijd wordt geleid vanuit de Norbertijner abdij van Berne, dateert in de huidige vorm uit de 15e eeuw. De toren is het oudste onderdeel (vroege 15e eeuw) met een later toegevoegde traptoren. Het éénbeukige schip werd in 1495 na een brand herbouwd. De overwelfde doopkapel aan de noordzijde werd toegevoegd omstreeks 1500. Het kerkgebouw heeft een rijk barokinterieur. Het orgel dateert uit circa 1780 en is sinds 1979 in de Bokhovense kerk geplaatst na eerder in de kerken van Brielle, Sleewijk en ook de Remonstrantse kerk aan het Singel in Amsterdam dienst te hebben gedaan. De 19e eeuwse gesneden eiken preekstoel is voorzien van voorstellingen uit het leven van Norbertus.
De kerk heeft diverse belangwekkende grafmonumenten, waaronder grafzerken voor de heren van Bokhoven. Het meest monumentale werd in 1649-52 door de bekende beeldhouwer Artus Quellien in verschillende kleuren marmer vervaardigd voor Engelbert van Immerseel, eerste graaf van Bokhoven († 1652) en diens vrouw Helene de Monymorency ( † 1649). De inventaris bevat veel bijzondere beelden, waaronder een renaissance eiken kruisbeeld, een houten kruisbeeld (ca. 1700), Antonius Abt (ca. 1500), Maria (1650), Norbertus en Antonius Abt (ca 1700), Engelbewaarder (ca. 1700), Cornelius (ca. 1730) en diverse 19e eeuwse beelden. De beschilderingen in het interieur met fraaie marmerimitaties zijn enkele jaren geleden vernieuwd en gereconstrueerd.
Magazine Open Monumentendag (2005)
 
2010

Parochiekerk St. Anthonius Abt

Gravin Helenastraat 1, Bokhoven

Deze dorpskerk dateert in de huidige vorm uit de 15e eeuw. De toren is het oudste, de traptoren werd later bijgebouwd. Het éénbeukige schip werd in 1495 na een brand herbouwd, het transept en koor dateren, ondanks de nog gotische vormentaal, uit 1610. De overwelfde doopkapel werd toegevoegd omstreeks 1500. Het kerkgebouw heeft een rijk barok interieur. Te zien zijn onder meer het rococo stucplafond met sterren uit 1771, het barokke altaarretabel met een beeld van St. Michaël uit circa 1700, het 18e-eeuwse vroegere hoofdaltaar in het transept, het orgel op een barokke houten orgeltribune uit circa 1780, een 19e-eeuwse gesneden eiken preekstoel met voorstellingen uit het leven van Norbertus, de 19e-eeuwse eiken communiebank, grafmonumenten voor de Heren van Bokhoven en vele bijzondere beelden.
Magazine Open Monumentendag (2010) 51
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Hans Boselie en Peter-Jan van der Heijden, Bossche monumenten in beeld (1975) 103

n: vermelding in een voetnoot