afb. Fotopersbureau Het Zuiden

Veemarkt

architect: P. van Kessel, stadsarchitect ('s-Hertogenbosch)
bouwjaar: 1929-1931
locatie: Oude Engelenseweg 1

Overzicht over de bedrijvigheid op het voorterrein van de veemarkt.
Sinds 1921 kon het gemeente bestuur een door het Departement van oorlog vrijgegeven militair terrein een uitbreiding aan de biggenmarkt geven (einde Lange Tolbrugstraat).Het nieuwe complex werd geopend op 20 mei 1931. Op 4 augustus 1904 wordt in de gemeenteraad een voorstel tot betere indeling van de veemarkt ingediend, het rundvee op het zgn. park (Kardinaal van Rossumplein) en de paarden in de Van Berckelstraat.
Stadsarchief (0004072)
 
Architectuur

Veemarkt

architect: P. van Kessel, stadsarchitect ('s-Hertogenbosch)
bouwjaar: 1929-1931

Het hoofdgebouw van de Veemarkt (nu behorend tot het complex van de Brabanthallen) vormt met de tegenovergelegen woonbebouwing een sterk stedebouwkundig geheel. Het centrale element in de vorm van een toren scheidt duidelijk de woon- en kantoorfuncties aan de rechterzijde en de ontvangst- en restaurantfuncties links. Door de toepassing van gelamineerde spanten hebben de veehallen een grote overspanning, waardoor een doelmatiger bedrijfsvoering mogelijk werd. De wijze waarop het metselwerk aan de gevels is verzorgd, de op de hoeken van de toren aangebrachte spuwers en de markante dakvormen van het gehele complex sluiten architectonisch goed aan bij de omgeving en wijzen op een grote aandacht voor het detail.
Architectuurgids 's-Hertogenbosch (53)
 
Bosch allerlei

Glas-in-loodramen in de Brabanthallen

door Ed Hupkens

92
93
94
95
Bronnen
Bart Beaard, 'Rien van de Pol (1903-1973), ook een bekend glazenier', in: Met Gansen Trou 57 (mei 2007), nr. 5, p. 65-74
Kees Bechtold, 'Van handjeklap naar netwerken', in: Brabants Dagblad 26 november 2010
M. Coppens, O. Donkers en L. Pirenne, Mensen en dieren op de Bossche Veemarkt (2e druk, 's-Hertogenbosch 1975)
M. Enderman, 'Het veelkeurige restaurant van de Veemarkt', in: Bossche Veemarkt, in: Bossche Bladen 2011 nr. 2 p. 66-69
C. Hoogveld e.a., Glas in lood in Nederland 1817-1968 (Den Haag 1989)
Stadsarchief 's-Hertogenbosch, Secretarieel Archief vanaf 1920, map 2254, 2255 en 2256: opening Veemarkt
Idem, Collectie Roelands, inv.nr. 285: West, Brabanthallen
Stadsblad, Van handjeklap naar internet, Jubileumnummer 40 jaar Stadsblad ('s-Hertogenbosch 2010)
Voorontwerp met bouwkostenraming voor restauratie, onderhoud en een mogelijke planinvulling van de Heusden- en Altenahal met Voorbouw ('s-Hertogenbosch 2006)
T. Wagenaars, 'Ambachtelijkheid Brabant in beeld', in: Brabants Dagblad, 29 september 2009
Bossche Bladen 3 (2011) 92-95
 
Dorenbosch en Roelands
Koningin Wilhelmina kwam in 1932 de nieuwe veemarkthallen, later ook bekend geworden als Brabanthallen, feestelijk openen. Zij werd begeleid door burgemeester mr. F. van Lanschot, die de grote promotor is geweest voor een grotere overdekte veemarkt.
's-Hertogenbosch in oude ansichten deel 2 (1975) 14
 
Rijksmonument

Oude Engelenseweg 1

Ten noordwesten van de stadskern gelegen veemarkthal, oorspronkelijk bekend als de 'runderhal', met voorbouw uit 1931 en omliggende los-, laad- en parkeerterrein met aanbindstangen. De hal en voorbouw maken onderdeel uit van wat tegenwoordig bekend staat als het complex "Brabanthallen". De veemarkthal en voorbouw zijn gelegen op een perceel dat aan de zuidwestzijde begrensd wordt door een spoorlijn langs een havenarm van de Dieze, aan de zuidoostzijde door de Oude Engelenseweg,aan de noordoostzijde door de aan de Dieze gelegen Diezekade en aan de noordwestzijde door de overige hallen van het complex, waaronder de Peelhal en de Baroniehal en de recentere nieuwbouwhallen gebouwd na 1960, die alle buiten de bescherming vallen. De ligging maakt het terrein gemakkelijk bereikbaar over het water, per spoor en over de weg, en beperkt de overlast in verband met de grote bezoekersaantallen (met bijbehorend vrachtverkeer) en de bevuiling van het terrein.
In 1929 werd besloten tot de bouw van het complex dat op 20 mei 1931 officieel in gebruik werd gesteld. Het complex werd ontworpen door P.H. van Kessel van de dienst Gemeentewerken. De bestektekeningen zijn door directeur J.H. Pereij van een handtekening voorzien. De voorbouw is opgetrokken in een stijl die invloeden van de Expressionistische Amsterdamse School en het Traditionalisme met elkaar vermengt. De architectuur van de veemarkthal getuigt door het primaat van functionele uitgangspunten (zoals de interne verkeersstromen en hygiënische eisen) van een ontwerpprocedure zoals die ook door het Nieuwe Bouwen werd bepleit.
De aanvoer van vee steeg in de jaren 1892-1933 explosief. Zodoende kon de Bossche veemarkt uitgroeien tot de grootste van Nederland, met de grootste dagaanvoer in het meest uitgebreide gebouwencomplex. Voor het eerst werden veemarkthallen zo grootschalig opgezet en tegelijk geheel overdekt en afgesloten. De runderhal, thans Heusden- en Altenahal geheten, wordt tegenwoordig behalve voor veemarkten ook voor diverse evenementen gebruikt. De steeds veranderende gebruikseisen hebben na de oorlog enkele aanpassingen en moderniseringen (vooral in 1953) tot gevolg gehad. Een oorspronkelijk langs de zuidzijde van de runderhal gelegen losperron is verdwenen.
Een oorspronkelijk tot het complex behorende voormalige rijwielberging in het zuiden valt buiten de bescherming.

Omschrijving

Het object beslaat een nagenoeg rechthoekige plattegrond en bestaat uit een voorbouw met klein voorplein en een aangrenzende driebeukige hal ('runderhal') met de nokrichting loodrecht op de Oude Engelenseweg.

A. Voorbouw.

De gedeeltelijk onderkelderde, bakstenen voorbouw beslaat een nagenoeg L-vormige plattegrond en bestaat uit diverse volumes onder grotendeels met divers gekleurde, geglazuurde gotische pannen gedekte daken. Verschillende dakkapellen onder plat met -deels (meervoudig) gekoppelde- vensters. Aan de voorzijde een pentagonale, eenlaags serre-uitbouw waarop balkon met balustrade afgezet met nokpannen.
Aan de dakvoet een verspringende, overstekende bakgoot op klossen. Metselwerk in Noords kettingverband, met afwisselend gebruik van donkerbruine en gele baksteen. Details in natuursteen en geglazuurde donkergroene en blauwe baksteen. Markante vensters (onder andere schuifvensters en bovenlichten met valramen) met horizontale roeden maar ook, vooral op de verdiepingen en in de dakkapellen, met kleine roedenverdeling. Keramische tegelafzaten. Gevelopeningen deels gewijzigd, met name aan de uiterste noordzijde van de voorbouw.
De ingang voor het publiek bevindt zich in een rechthoekige, tot aan de naaldspits circa 25 meter hoge toren van zes verdiepingen met trans onder koperen tentdak met spits op bol. Rondboogvormige centrale entree met natuurstenen aanzet- en sluitstukken. Deuren vernieuwd.
Achter de toren een tweelaags volume onder plat met de hoofdingang naar de runderhal, bereikbaar via het torenportaal. Ter linkerzijde een tweelaags volume (als eetzaal gebouwd met serre, toilet, garderobe) onder plat met aan de voorzijde een schilddak. Links daarvan een tweelaags volume (met destijds keuken, buffet) met zolderverdieping onder steil zadeldak, haaks op het dak van de eetzaal.
Dakvoet van het zuidelijke dakschild daalt tot manshoogte. Versoberde entreepartij. Geheel links een eenlaags, vijfzijdig gesloten volume (als café gebouwd) met een zolderverdieping onder zadeldak met piron op nokeinde. Ter rechter zijde van de toren een smaller, langgerekt tweelaags volume (begane grond oorspronkelijk voor kantoren, kantine, opslag, politie, inspecteur veterinaire dienst, veterinairen) met zolderverdieping onder een schilddak waarvan kopschild met lagere dakvoet. Entree onder rondboog. Op de verdieping een over de halve lengte van de voorgevel doorlopend balkon met afgeronde hoek.
Oorspronkelijke indeling op de verdieping: in en achter de toren enkele vergaderruimten, ter linkerzijde de woonvertrekken van de uitbater van het café, ter rechterzijde de woning van de marktopzichter en een, later verbouwde, hooizolder. Van het rijke interieur zijn onder meer van belang: torenportaal met drie paraboolvensters met geel kathedraalglas; steil aangesneden trap naar de voormalige woning van de uitbater met dierenkoppen in het smeedijzerwerk en terrazzo treden afgewisseld met tegelvloertjes op de bordessen; beglaasde vleugeldeuren met horizontale roeden en oranje-zwart-gele wandtegels in de toiletruimten; blauw-zwarte wandtegels en de aanzetten van de overigens weggetimmerde boogspanten in het café waarin verder een groot aantal belangwekkende geometrische en figuratieve, deels gebrandschilderde glas-in-loodramen (voorstellingen met vee) van de hand van onder meer E. van Stiphout.

B. Hal ('runderhal') en aanbouwen.

De gevels van de hal zijn eveneens opgetrokken in Noords kettingverband waarbij gele en donkerbruine baksteen elkaar afwisselen. De runderhal, die in open verbinding staat met de voorbouw, meet 70 x 80 meter en is verdeeld in drie overspanningen van respectievelijk 20, 30 en 20 meter breed. Gelamineerde houten knieboogspanten met trekstangen dragen de overkapping, binnen afgedekt met eternietplaten en buiten met ruberoïd. Over de gehele lengte van de overkappingen doorlopende, versoberde lichtramen met gematteerd glas. Ventilatiekappen op de nokken. Ter weerszijden van de hal een 3,5 meter uitstekende luifel waaronder in rijen geplaatste ijzeren aanbindstangen, deels vernieuwd. De bakstenen zijgevels tellen dertien traveeën, met per travee drie vensters. In de eerste, zevende en dertiende travee grote uitwendige rolpoorten, waardoor het vee binnenkwam; aan de noordzijde vanaf de waterkant en aan de zuidzijde vanaf het nu verdwenen losperron. Inwendig gangenstelsel gebaseerd op dubbele-kamplattegrond met in rijen gelegen, licht oplopende standplaatsen voor het vee met deels vernieuwde aanbindstangen en doorlopende open goot. Van het interieur zijn verder van belang: rioleringsstelsel onder de vloer voor de afvoer van faecaliën, gecementeerde klinkervloeren (meest hygiënisch en diervriendelijk) die langs de wanden sluiten met een tegelplint waarboven een wandbekleding met in combinatie gebruikte lichtgekleurde en zwarte tegels. Bronzen portret van de voormalige Bossche burgemeester Van Lanschot op marmeren plaat met inscriptie 'Aangeboden door den gemeenteraad / 11 maart 1930' door kunstenaar A. Falise in 1927 gemaakt.

Waardering

De veemarkthal ('runderhal') met voorbouw en het omliggende los-, laad- en parkeerterrein met aanbindstangen zijn van algemeen belang. Het object, destijds onderdeel uitmakend van de grootste veemarkthallen van Nederland, heeft cultuurhistorische waarden als bijzondere uitdrukking van de explosief toegenomen veehandel in het begin van de twintigste eeuw. Daarnaast vanwege het belang voor de typologische ontwikkeling van grootschalige veemarkthallen met bijbehorende accomodaties voor de mens, en als zodanig voor de typologie van onder meer café's, restaurants en kleine kantoren. Verder vanwege het pionierskarakter van het object als eerste op een dergelijk grote schaal geheel overdekt en afgesloten hallencomplex met bijbehorende accommodaties. Het object heeft architectuurhistorische waarden vanwege het belang voor de architectuurgeschiedenis op grond van de gehanteerde combinatie aan stijlinvloeden en voor de bouwtechniek op grond van de pas in de jaren twintig in zwang gekomen constructies met (knie-)boogspanten. Daarnaast vanwege de esthetische kwaliteiten van met name de voorbouw en het ingenieurswerk in de hal en verder wegens de bijzondere ornamentiek en detaillering in diverse onderdelen van het in- en exterieur.
Het object heeft situationele waarde en ensemblewaarden vanwege de situering, destijds opzettelijk gekozen buiten de kom van 's-Hertogenbosch ter beperking van de overlast. Daarnaast vanwege de historische functioneel-ruimtelijke relatie van het complex met de omliggende aanvoerkanalen per weg, spoor en water, getuige de indertijd aangelegde lossteigers aan de Diezekade. Verder vanwege de wijze van inrichting van het noodzakelijkerwijs zeer grote buitenterrein met aanbindstangen aan de zuid- en noordzijde. Ten slotte als beeldbepalend onderdeel van de historische bebouwing aan de Oude Engelenseweg.
Het object is van belang vanwege de gaaf bewaard gebleven hoofdvormen en diverse elementen uit het vrij rijke interieur en bezit een typologische, architectuurhistorische, bouwtechnische en functionele zeldzaamheid.
Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Verhalen en legenden

Leerke Plezeerke

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 25 februari 1993
 
Artikelen
1931

F.J. van Lanschot, J.A.H.H. van Pereij

De 's-Hertogenbossche Veemarkt. Ter herinnering aan de officieele opening der nieuwe Veemarkthallen te 's-Hertogenbosch op woensdag 20 mei 1931
Stokvis ('s-Hertogenbosch 1931)
 
1931

Herman Moerkerk

Van de nieuwe Bossche veemarkthallen. De feestelijke opening op 20 mei
s.n. (s.l. 1931) 22-23
 
1934

J.A.H. Pereij

De Veemarkthallen te 's-Hertogenbosch. Inleiding tot den uitstap van het Kon. Instituut van Ingenieurs naar Noord-Brabant, op 9 Augustus 1934
De Ingenieur 28 (1934) B100-B102
 
1953

H.J.M. Loeff

De opening van de tweede veemarktdag verkrijgt een speciaal accent
De Slagerij 40 (1953) 675-676
 
1953

M. den Hartog

De Veemarkt van 's-Hertogenbosch slaat opnieuw haar vleugels uit
De Slagerij 40 (1953) 677
 
1956

Martien Coppens, Otto Donkers, L.P.L. Pirenne

Mensen en dieren op de Bossche veemarkt
Zuid-Nederlandsche Drukkerij ('s- Hertogenbosch 1956)
 
1962

Economisch Technologisch Instituut voor Noord-Brabant

Rapport inzake problemen en perspectieven van de Bossche veemarkt met het oog op de ontwikkelingstendenties van de Nederlandse veestapel en veehandel
Economisch Technologisch Instituut voor Noord-Brabant (Tilburg 1962)
 
1985

Redactie

De Bossche veemarkt. Onderzoek
Regionaal Onderwijs Centrum van Interstudie (Nijmegen 1985)
 
1993

Henny Molhuysen

Verhalen en legenden : Leerke Plezeerke
Brabants Dagblad donderdag 25 februari 1993
 
1996

Paul Kriele

De Bossche veemarkt. Van markt tot internet
Nieuwsbrief 4 (1996) 14-15
 
2002

Jo Hendriks

Het einde van de 70-jarige Bossche veemarkt
KringNieuws 1 (2002) 6-8
 
2009

Henk Mees

'Je leefde van woensdag tot woensdag'
Brabants Dagblad vrijdag 26 juni 2009
 
2009

Ton Wagenaars

Ambachtelijkheid van Brabant in beeld
De glas-in-lood ramen die de Bossche Veemarkthallen sierden, worden gerestaureerd in Tilburg Brabants Dagblad zaterdag 26 september 2009
 
2010

Kees Bechtold

Vernieuwde klok voor een nieuw tijdperk
Brabants Dagblad donderdag 4 februari 2010
 
2010

Redactie

Gerestaureerde glas-in-lood ramen terug op hun plek
Brabants Dagblad vrijdag 26 november 2010
 
2011

Maarten Enderman

Het veelkleurige restaurant van de Veemarkt
Bossche Bladen 2 (2011) 66-69
 
2011

Ed Hupkens

Glas-in-loodramen in de Brabanthallen : Gekleurde visie op Brabantse landbouw
Bossche Bladen 3 (2011) 92-95
 
 
Bioscoopjournaal

11 juni 1931

Beelden van de Centrale Varkensfokdag op de veemarkt te s-Hertogenbosch, welke tevens de grootste tot dan toe was.
Fragmenten: Overzicht veemarkt met boeren rond varkens in hokken; div. medium shots van varkens en boeren bij varkens ; div. shots melkdrinkende biggen bij zeug; Commissaris der Koningin van Noord-Brabant, dhr. Ryckevorsel, bij varkens in hokken.
Internet Archive
 
Geschiedenis
1931 Er wordt tot dit jaar veemarkt gehouden op het Kardinaal van Rossumplein en de Van Berckelstraat. Burgemeester Van Lanschot besluit tot de bouw van een grote overdekte veemarkt, buiten het stadscentrum. De Bossche middenstanders vrezen door deze verhuizing een omzetverlies. De plannen van Van Lanschot worden doorgezet en in 1931 wordt de nieuwe veemarkt geopend.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch
 
 
Afbeeldingen

8 september 2007

8 september 2007

8 september 2007

8 september 2007
 
Prentbriefkaarten

vóór 1935