afb.

Fort Orthen

Ketsheuvel

Fort Orthen heeft in het verleden weinig te lijden gehad van oorlogshandelingen. De oorsprong van dit fort ligt in de 80-jarige oorlog nadat de stad 's-Hertogenbosch sinds 1629 was ingelijfd bij de Republiek. Tezamen met het aan de Maas gelegen fort Crèvecoeur vormde het een noordelijke voorpost bij de stad. Tussen 1630 en 1637 werden de aarden wallen van dit fort, aanvankelijk ook wel Orthenschans genoemd, aan de Hervensedijk opgeworpen in een vierkante plattegrondvorm met bastions op de hoeken en omgeven door een natte gracht.
Toen in het rampjaar 1672 de Franse troepen onder generaal Turenne de stad aanvielen en zich meester maakten van het nabijgelegen fort Crèvecoeur speelde de Orthenschans geen rol van betekenis. Aangezien 's-Hertogenbosch destijds maar een klein garnizoen had en daardoor nauwelijks in staat was om zich te verdedigen werd besloten om het fort Orthen af te breken en de munitievoorraden over te brengen naar de stad. Het is uit historische bronnen niet bekend of het fort inderdaad destijds is gesloopt of dat het alleen verlaten werd. In de volgende eeuw werd het regelmatig hersteld en uitgebreid zodat het sinds 1784 nog bestond uit een vierkante plattegrond omringd met natte gracht, echter uitgebreid met zogeheten voorwerken (twee hoornwerken, twee halfbastions) en een tweede natte gracht, tezamen een oppervlakte van 6,75 ha. Met de inval van de Franse legers onder Pichegru in 1794 was het fort echter opnieuw onbemand en kon het zonder slag of stoot worden ingenomen.
Na in 1806 buiten dienst te zijn gesteld, raakte het verdedigingswerk in verval.Kort daarna werd het toch weer hersteld om vervolgens weer te vervallen. In 1852 werd fort Orthen geheel herbouwd zoals dat nu nog herkenbaar is: een ronde stenen toren met een diameter van 26 meter als "reduit" (de verdedigbare kern van het fort), omringd met een droge gracht. Ook hierna vervulde het fort echter geen rol van betekenis. Het kreeg geen officiële defensieve classificatie waardoor er geen nadere eisen werden gesteld voor wat betreft het vrije schootsveld. Hierdoor mocht er in de directe omgeving worden gebouwd. Bij het fort verrezen ook schietbanen voor een burgervereniging en voor militairen. Kort na 1932 kocht de gemeente de omringende gronden, in 1966 het fort zelf. Vanaf de jaren tachtig zijn diverse verenigingen in en bij het fort gehuisvest. In 1993 is het gerestaureerd.
Stadsarchief
 
Achter de voorgevel

Een bomvrije stenen toren

door Henny Molhuysen

Brabants Dagblad donderdag 21 december 1995
 
BHIC
Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC)
 
Rijksmonument

Fort Ketsheuvel

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Artikelen
1993

W. Demouge, J. Doorenbosch, D. Heesbeen

Een rond fort met veel kanten
 
1995

Henny Molhuysen

Achter de voorgevel : Een bomvrije stenen toren
Brabants Dagblad donderdag 21 december 1995 (foto)
 
2006

Harry Coppens

Fort Orthen
Rosmalia 4 (2006) 19-25
 
 
Geschiedenis
1806 Na de verovering van de Republiek door Fransen in 1795 was er weinig belangstelling voor onderhoud en handhaving van de Nederlandse vestingswerken. Het geld ging op aan de Franse veroveringsoorlogen in het buitenland, zodat er in eigen land bezuinigd moest worden. Voor 's-Hertogenbosch betekende dit zelfs dat op 25 april 1806 de forten Isabella en Orthen van de lijst van verdedigingswerken werden geschrapt. Dit zou overigens maar van korte duur zijn. In september rapporteerde de kapitein-ingenieur der Genie F.Th.J. van Wijck aan zijn chef te Breda, kolonel-directeur der Fortificatiën J.G. Siderius, over de militaire betekenis van beide forten.
Bron: Verboden Kringen
 
 
Open Monumentendag
2010

Fort Orthen

Kestheuvel, Orthen

De oorsprong van dit fort ligt in de 80-jarige oorlog. Tezamen met het aan de Maas gelegen Fort Crêvecoeur vormde het een noordelijke voorpost van de stad, maar als verdedigingswerk heeft het nooit goed gefunctioneerd. Na in 1806 buiten bedrijf te zijn gesteld raakte in het verval. In 1852 werd Fort Orthen geheel herbouwd zoals dat nu nog herkenbaar is: een ronde stenen toren met een diameter van 26 meter als reduit (de verdedigbare kern van het fort), omringd met een droge gracht. Bij het fort verrezen ook schietbanen voor een burgervereniging en voor militairen. Grond en fort zijn nu gemeentebezit. Vanaf de jaren 80 zijn er diverse verenigingen gehuisvest, in 1993 is het gerestaureerd.
Magazine Open Monumentendag (2010) 56
 
2015

Fort Orthen

Dit fort werd aanvankelijk Orthenschans genoemd en bestond nog niet ten tijde van het beleg van 1629. De dijk waar het huidige fort middenin ligt was wel aanwezig. Deze was onderdeel van de linie van Frederik Hendrik. Het fort werd tussen 1630 en 1637 aangelegd met een vierkante plattegrond, aarden wallen en bastions op de hoeken. Het werd omgeven door een natte gracht. In de 18e eeuw is het regelmatig hersteld en uitgebreid met voorwerken en een tweede natte gracht. In 1852 werd Fort Orthen geheel herbouwd met een ronde stenen toren, een reduit, als kern. Deze werd omringd door een droge gracht. Fort Orthen vervulde echter nooit een rol van betekenis in de defensie van de stad. Kort na 1932 kocht de gemeente de omringende gronden en in 1966 het fort zelf. Nu huren kunstenaars hier atelierruimtes.
Magazine Open Monumentendag (2015) 47
 
 
Afbeeldingen

20 september 1794

Onbekend

18 april 2009
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Hans Boselie en Peter-Jan van der Heijden, Bossche monumenten in beeld (1975) 103

C.J. Gudde, 's-Hertogenbosch geschiedenis van vesting en forten (1974) 7, 44, 98, 116, 124-126, 127, 128, 132, 146-148, 163, 165, 166, 167-169, 176, 181, 182, 197, 211, 212, 213, 217, 224, 226-228

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 43, 44, 153, 168

n: vermelding in een voetnoot