afb.

Fort Crèvecoeur

Empel

Gelegen aan de monding van de Dieze in de Maas was dit fort van grote strategische betekenis. Het werd omstreeks 1587 gesticht in de 80-jarige oorlog door de Staatse "vijand" van de stad 's-Hertogenbosch en de zuidelijke Nederlanden in opdracht van de graaf van Hohenlo. In de buurt van de plek waar hij het Spaanse leger had verslagen. De Spaanse commandant Haultepenne had deze slag niet overleefd en hierdoor zouden volgens overlevering de Spaanse soldaten deze plaats "hartenleed" hebben genoemd, oftewel in het Frans "Crèvecoeur". Een andere verklaring voor deze naam is de overlast die dit fort als controlepost bezorgde aan de scheepvaart naar 's-Hertogenbosch. Deze liep langs Meerwijk en later ook via een kanaal dóór het fort.
Sinds de aanleg van het nieuwe kanaal en de sluis in de Henriëttewaard bij Engelen aan het eind van de 19e eeuw is deze situatie aanmerkelijk verbeterd. Het kanaal door het fort is nu gedempt, maar nog herkenbaar aan een verlaging in het terrein. Nadat het fort door de graaf van Hohenlo in 1587 was gesticht, werd het korte tijd later alweer geslecht door zijn eigen legers. Maar nadat de restanten van de schans in handen waren gekomen van de Spaanse troepen werd het fort al spoedig herbouwd en uitgebreid in 1589. Na een jaar kwam het fort alweer in Staatse handen onder leiding van prins Maurits.
In 1593 werd het fort tevergeefs belegerd door Spaanse troepen onder de graaf van Mansfeldt, zes jaar later lukte het de Spanjaarden onder Mendoza het fort te veroveren, echter maar voor één jaar, want in 1600 verscheen Maurits met zijn legers en nam het weer in bezit na hevige beschietingen vanaf het land en het water. Het fort werd vervolgens uitgebreid met een totaal van zeven bastions. Tijdens het beroemde beleg van 's-Hertogenbosch in 1629 was fort Crèvecoeur een belangrijk knooppunt in de bevoorrading van de Staatse legers. Het werd bewaakt door de soldaten uit het leger van de graaf van Solms die gelegerd waren op de nabijgelegen schans van Engelen (zie ook volgende beschrijving). Na de 80-jarige oorlog volgende een korte periode van rust totdat in het rampjaar 1672 de Franse legers van maarschalk Turenne fort Crèvecoeur belegerden. Na enkele dagen dapper verzet werd het fort aan de vijand overgegeven. De Fransen hebben het fort bezet tot hun terugtocht in 1673 waarbij ze het vestingwerk grotendeels met de grond gelijk maakten, uitgezonderd een soldatenkerkje op het fort.
Kort na 1698 werd Crèvecoeur opnieuw leven ingeblazen toen de bekende vestingbouwkundige Menno van Coehoorn een nieuwe zuidelijke verdedigingslinie had ontworpen tussen Bergen op Zoom en Grave. Dit "zuidelijk frontier" werd gevormd door een stelsel van forten, versterkte steden en inundatiegebieden (gronden die bij oorlog onder water konden worden gezet). Crèvecoeur werd herbouwd en vervulde een belangrijke taak bij de inundatieplannen. Tevens werd het genoemde kanaal en de schutsluis in het fort opgenomen voor de scheepvaart naar de Dieze als de omgeving onder water zou worden gezet. Omstreeks 1735 waren de werkzaamheden gereed. Het fort bestond uit 7 bastions: vijf westelijk van de sluis, twee oostelijk. Op het terrein bevonden zich het eerder genoemde kerkje, twee wachthuizen, vier kruitmagazijnen, een commandeurshuis, een woning voor sluiswachters en een aantal kazematten.
Aan het eind van de 18e eeuw werd het fort hersteld na vele jaren achterstallig onderhoud. In 1794 werd Crèvecoeur veroverd door de Franse legers van Pichegru. Na de Franse tijd werd het fort regelmatig veranderd in de 19de en 20ste eeuw. Zo werd het aantal bastions aan westzijde van de sluis teruggebracht van vijf naar drie en veranderde de omgeving drastisch na de aanleg van de spoorlijn Utrecht-'s-Hertogenbosch pal ten oosten van het fort. Na 1866 verloor het fort zijn classificatie en strategisch nut. Het behield echter wel zijn militaire bestemming. In 1944 werd het zwaar beschadigd tijdens de bevrijding van 's-Hertogenbosch, waarbij de meeste vroegere gebouwen op het fort werden vernietigd (kerk, commandeurshuis etc.). Toch zijn nu nog diverse onderdelen bewaard gebleven, zoals kazematten en kruithuis die een afspiegeling vormen van de interessante geschiedenis van het fort. Het fort is sinds lange tijd in gebruik door de Genie als militair depot en oefenterrein.
Stadsarchief
 
Bosch allerlei

Fort Crèvecoeur: een verwaarloosde vesting

door Ed Hupkens

8
Bronnen
H. Bruggeman, Rond Crèvecoeur, 's-Hertogenbosch, 1992
E. Nijhof & A. Steketee, Sluis op het fort Crèvecoeur, 's-Hertogenbosch 3 (1996), pag. 99-101
KringNieuws 4 (2012) 8-9
 
Dossier

Fort Crévecoer

Stadsarchief 's-Hertogenbosch (dossier 6321)
 
Naamsverklaring

Crèvecoeur

43
Met vergetelheid beloond ('s-Hertogenbosch 2003)
 
Rijksmonument

Fort Crevecoer

Rijksdienst voor de Monumentenzorg 2004
 
Vermelding

Resoluties van de Raad van State

449v
Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC)
 
Artikelen
?

B. Heinen, H. Janssens, A. de Vries-Beniers, J. Wijnhoven

Fort Crèvecoeur. De verwaarloosde vesting
Stadsgidsenwerk - Tevens werkstuk in het kader van de cursus Boschlogie III, module Vestingwerken z.j.
 
1982

J. Belonje

Het fort Crèvecoeur
Tussen de Voorn en Loevestein 18 (1982) 25-42
 
1987

J.F. Meesters

Fort Crèvecoeur
Met Gansen Trouw 37 (1987) 114-128
 
1989

A.H. van Drunen, A. Steketee

Oude Uitwateringssluis bij fort Crèvevoeur
Bulletin Stichting tot behoud van monumenten van bedrijf en technieken het zuiden van Nederland 12 (1989) 659-690
 
1991

F.K.M. Mars

Crèvecoeur
Brabants Heem 43 (1991) 78
1992

H. Bruggeman

Rond Crèvecoeur. De geschiedenis van een vergeten fort
's-Hertogenbosch 1992 [pdf]
 
1995

Cor Gillhaus

Crèvecoeur
Kwartaalbericht stichting Menno van Coehoorn 2 (1995) 14-15
 
1996

D. Hoogma en A. Steketee

Fort Crèvecoeur
's-Hertogenbosch Waterstad (1996) 126-129
 
1996

E. Nijhof, A. Steketee

Sluis op het fort Crèvecoeur
's-Hertogenbosch 3 (1996) 99-101
 
1997

Redactie

Fort Crèvecoeur. Van een vergeten fort en een oude sluis
Kwartaalbericht 2 (1997) 18-25
 
1998

Anton van der Lee

Financiële gevolgen van het rampjaar 1672 voor Vlijmen
Met gansen trou 10 (1998) 153-156
 
2001

Bob Heinen, Henk Janssens, Antoinette de Vries-Berniers, Jan Wijnhoven

Fort Crèvecoeur. Molensteen (om de hals) of werkelijke bijdrage in de verdediging van 's-Hertogenbosch? Historische gegevens van een verwaarloosde vesting
s.n. ('s-Hertogenbosch 2001)
 
2006

Harry Coppens

Fort Crèvecoeur
Rosmalla 1 (2006) 12-21
 
2012

Domien van der Meijden

Brandbrief meldt verval van Fort Crèvecoeur
Brabants Dagblad woensdag 25 april 2012 | 30
 
2012

Verval van fort nader bekeken

• Afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten mag van Defensie Fort Crèvecoeur nader onderzoeken.
• Den Bosch presenteert cultuurhistorische visie 2012-2029.
• Kruithuis wordt niet verkocht.
Domien van der Meijden | Brabants Dagblad vrijdag 21 september 2012 | 25
 
 
Stadsrekeningen
1592 Kapittel 4.
Brieven aan de dorpen in het lwartier van Oisterwijk, om rijshorden en andere amunitie voor het fort Crèvecoeur.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1592-1593. Deel 2, blz 1093
 
1598 Kapittel 16.
Geschut naar de Schans te Crèvecoeur gezonden.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1598-1599. Deel 2, blz 1122
 
1599 Kapittel 16.
• De soldaten der bezetting van Crèvecoeur moeten voor zonsopgang naar de Schans terug keeren, niemand mag hen herbergen.
• Nader bevel aan de soldaten der bezetting van Crèvecoeur, om naar die Schans terug te keeren.
• Aan den Electo en zijnen Raad in het fort Crèvecoeur wijn gezonden toen zij muitende waren, ten einde beschadiging der meierij en van de Stad te ontgaan.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1599-1600. Deel 2, blz 1126..1127
 
1608 Kapittel 18.
De Prins van Oranje in eene schuit met laken bekleed naar het fort Crevecoeur overgebragt.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1608-1609. Deel 2, blz 1183
 
1609 Kapittel 6.
• Jan Roelofs van Diepenbeek brengt het fort Crevecoeur en de omliggende plaatsen in teekening en in platte grond.
• De Gouverneur en eene commissie uit de Regering hebben eene zamenkomst te Crevecoeur met de Gedeputeerde der Staten van de Vereenigde Nederlanden, aangaande het opruimen van den Dam in de Dieze bij dat fort.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1609-1610. Deel 2, blz 1192
 
1609 Kapittel 19.
• Opmeting van den Dam in de Dieze bij Crevecoeur.
• Commissie uit Stads regering over den Dam in de Dieze bij Crevecoeur en opmeting van Empel doot twee Mathematiciens.
• Toelaag aan mr. Jan van Wege, voor gemaakte tekeningen van de Stad, der rivier boven en onder het fort Crevecoeur, enz.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1609-1610. Deel 2, blz 1194
 
1612 Kapittel 17.
Plan en teekening van de nieuwe vaart te Crevecour gemaakt door Jan Roelofs van Diepenbeek.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1612-1613. Deel 2, blz 1210
 
1613 Kapittel 16.
Opneming van erven bij het fort Crèvecoeur.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1613-1614. Deel 2, blz 1215
 
1636 Kapittel 36.
Toelaag voor het opmaken der kerk in het fort Crevecoeur en het schilderen van een glas met Stads wapen voor die kerk.
Bron: Stads Rekeningen van het jaar 1636-1637. Deel 2, blz 1405
 
 
Afbeeldingen

1673

1735

1740
 
 
Literatuur en bronnenpublicaties

Hans Boselie en Peter-Jan van der Heijden, Bossche monumenten in beeld (1975) 104

C.J. Gudde, 's-Hertogenbosch geschiedenis van vesting en forten (1974) 30, 44, 80, 81, 84, 85, 86, 94, 97, 100, 101-102, 103, 106, 108, 126, 130-131, 132, 134, 135, 137, 138, 140, 145, 146, 147, 148, 149-155, 157, 163, 164, 165-167, 168, 169, 171, 172, 176, 178, 179, 193, 194, 197, 199, 201, 202, 211, 212, 214, 217, 219, 222-223, 224, 227

A.C.M. Kappelhof, De belastingheffing in de Meierij van Den Bosch gedurende de Generaliteitsperiode (1648-1730) LXIX (1986) 312, 313

A. van Sasse van Ysselt, 'Het fort Crèvecoeur' in: Taxandria (1936) 106-109

G.M. van der Velden, De kosterij van Bokhoven 1369-1969 XXXVI (1976) 38

G.M. van der Velden, Het patronaatsrecht over Bokhoven XLIII (1978) 5

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 11, 23, 43, 44, 164, 165, 168, 177, 178

Th. A. Wouters, Van bedeling naar verheffing XI (1968) 80

n: vermelding in een voetnoot