Stadsgezichten

A. van den Wijngaerde

datering: ca 1548
techniek: pentekening, 29 x 94.5 cm
vindplaats: Ashmolean Museum Oxford

's-Hertogenbosch toonde zich aan het eind van de late middeleeuwen aan de bezoeker als een welvarende en rijke stad. De Vughterpoort ofwel 'Pickepoerte', links op de tekening, was, volgend een oude kroniek, 'soo groot ende schoon, dat dergelyke in heel Nedereland niet en was; daer waeren 365 schietgaten, als er dagen in het jaar comen'. Hoog boven de stad torende de majestueuze Sint-Janskerk. De houten middentoren die tot een hoogte van ca 120 meter reikte, was tot ver in de omtrek waar te nemen. Naast de Sint-Jan telde de stad nog vele kerken, kapellen en kloosters die het stadssilhouet tekenden.
's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 15

TsHertogenbosch

datering: ca 1572
techniek: kopergravure, 9.8 x 46.7 cm
uit: een Latijnse editie van het eerste deel van de Civitates orbis terrarum van Braun en Hogenberg dat van 1572-1624 verscheen

's-Hertogenbosch cartografisch bekeken ('s-Hertogenbosch 2001)

Anoniem

datering: onbekend
techniek: houtsnede
uit: Atlas Ottens

Rijksmuseum Amsterdam

Anoniem

datering: onbekend
techniek: houtsnede
uit: uitgave van S. Mnster, Cosmographia (Bazel 1544-1628)

Contrafehtung der Statt Herzogen Bosch. Cap ccvviij
Collectie A.F.A.M. Wetzer

Bolduch

datering: ca 1573
techniek: houtgravure, 25.5 x 34 cm
uit: Belle Forest, La cosmographie universelle de tout le monde, 1575

's-Hertogenbosch cartografisch bekeken ('s-Hertogenbosch 2001)

TsHertogenbosch

datering: 1581
techniek: kopergravure, 23 x 31.5 cm
uit: Guicciardini Descritione di tutti i Paesei Bassi, 1581

's-Hertogenbosch cartografisch bekeken ('s-Hertogenbosch 2001)

Franz Hogenberg

datering: 1585
techniek: gravure, ingekleurd
uit: "De leone belgico eiusque topographica atque historica descriptine liber" van Michael Aitsinger, Keulen 1588

Mislukte aanval op de stad in 1585 door troepen onder leiding van de graaf van Hohenlohe.
Anoniem

Naar Frans Hogenberg

datering: 1585
techniek: gravure
uit: W. Baudart: De Nassausche Oorloghen, Amsterdam 1615

Mislukte aanval op de stad in 1585 door troepen onder leiding van de graaf van Hohenlohe.
Bossche Bouwstenen

Anoniem

datering: eerste helft 17e eeuw
techniek: gravure

's-Hertogenbosch had, als gevolg van de aanwezigheid van de vele kerken, kloosters en kapellen, de bijnaam van 'klein Rome'. Het stadssilhouet verraadde al van verre dit karakter door de vele torenspitsen van de bijna evenzovele geestelijke gebouwen. Dit stadsgezicht is gezien vanuit het zuiden. Geheel links de door de belegering van 1629 gehavende Vughterpoort. Het hoge dak met het torentje, in het midden van de prent, is van de Sint Annakapel ter plaatse van de huidige Hervormde kerk.
's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 45

Anoniem

datering: 1629
techniek: onbekend

De verovering van Den Bosch in 1629 door Staatse legers, naar een afbeelding uit "Leven en bedrijf van Frederik Hendrik" door Montanus.
De Gulden Hopsack (z.j.) 16

Anoniem

datering: 1629
techniek: olieverf op doek, 58 x 100.5 cm
vindplaats: Het Noordbrabants Museum, 's-Hertogenbosch

Het Beleg van 's-Hertogenbosch in 1629 door Frederik Hendrik vormt een van de belangrijkste krijgsverrichtingen in de tachtigjarige oorlog. De aanleg van de omsingelingswerken, in totaal elf uur gaans, waren een voorbeeld van de ingenieurskunst van die tijd. We zien een deel van belegeringswerken aan de zuidzijde van de stad. Weergegeven is het moment, waarop na een bijna vijf maanden durend beleg op 10 september een bres wordt geslagen in het Vughter bolwerk, nabij de Vughterpoort, waardoor de verdediging van de stad onhoudbaar werd. De onderhandelingen, die op 14 september tot de overgave zouden leiden, werden hierna ingezet. Het beleg heeft voor Brabant grote betekenis gehad: na de overgave ging de stad, en weldra het gehele gewest , van Spaanse in Staatse handen over met alle consequenties van dien.
Het Noordbrabants Museum

Het beleg van 's-Hertogenbosch door Frederik Hendrik in 1629

datering: 1629
techniek: olieverf op doek 77.5 x 114 cm
toegeschreven aan: Pieter de Neyn
vindplaats: Rijksmuseum Amsterdam

Gezicht in het kamp van de belegeraars die bezig zijn met takkenbossen de schansen op te bouwen. Links ruiters en dansende vrouwen en soldaten voor een tent. Rechts soldaten en een vrouw bij een kelder. In de verte het profiel van de stad.
Rijksmuseum Amsterdam (SK-A-2245)

Prins Frederik Hendrik bij de belegering van 's-Hertogenbosch in 1629

datering: 1629
techniek: olieverf op doek 108 x 176.5 cm
vervaardiger: Pauwels van Hillegaert
vindplaats: Rijksmuseum Amsterdam

Links op de voorgrond de prins te paard tussen officieren. Op het middenplan een gezicht in het kamp van de leger van de prins met dansende, drinkende, gokkende en vechtende soldaten. In de verte een perspectief van de stad met de vestingwerken en wallen.
Rijksmuseum Amsterdam (SK-A-848)

De aftocht van het Spaanse garnizoen na de overgave van 's-Hertogenbosch, 17 september 1629

datering: 1629
techniek: olieverf op doek 109 x 173 cm
vervaardiger: Pauwels van Hillegaert
vindplaats: Rijksmuseum Amsterdam

De aftocht van het Spaanse garnizoen na de overgave van 's-Hertogenbosch, 17 september 1629. Door een landschap trekt een lange stoet van wagens en huifkarren. Vooraan de stoet lopen katholieke geestelijken. Boeren en soldaten slaan de uittocht gade. Op de achtergrond een plattegrond van de stad 's-Hertogenbosch in vogelvlucht.
Rijksmuseum Amsterdam (SK-A-435)

Prins Frederik Hendrik en graaf Ernst Casimir

datering: 1629
techniek: paneel 47.1 x 63.1 cm
vervaardiger: Pauwels van Hillegaert
vindplaats: Rijksmuseum Amsterdam

Prins Frederik Hendrik en graaf Ernst Casimir te paard staande op een heuvel met uitzicht op het beleg van 's-Hertogenbosch, 1629. In het midden de prins die met de commandostaf in de rechterhand wijst naar de stad op de achtergrond, rechts de graaf op een schimmel. Op de achtergrond een gezicht op het tentenkamp van de belegerende legers met in de verte het profiel van 's-Hertogenbosch met brandende vestingen.
Rijksmuseum Amsterdam (SK-A-607)
Pauwels van Hillegaert
(paneel 38 x 33.5 cm
Rijksmuseum Amsterdam
Prins Frederik Hendrik te paard voor de vesting 's-Hertogenbosch, 1629. Op de achtergrond de palissaden van de belegeraars en een profiel van de stad.
Rijksmuseum Amsterdam (SK-A-4112)

Gezicht op 's-Hertogenbosch vanuit het zuidwesten

datering: 7 juli 1632
techniek: pen, bruine inkt en aquarel, 4.8 x 37 cm
vervaardiger: Pieter Jansz. Saenredam
vindplaats: Het Noordbrabants Museum, 's-Hertogenbosch

Gesigneerd en gedateerd: Pr. Saenredam, 1632 den 7 julij.
In Buscoducis 1450 1629 (1990) 35

Gezicht van buiten de stad op de vestingwerken van 's-Hertogenbosch

datering: 23 juli 1632
techniek: pen, 5.2 x 26.8 cm
vervaardiger: Pieter Jansz. Saenredam
vindplaats: Het Noordbrabants Museum, 's-Hertogenbosch

Ongesigneerd, gedateerd: Den 23 Julij 1632.
Opschriften: 'Een hoeckjen der stadt s'hartoghen bossch in brabandt' (linksboven); 'schans', 'Engelen', 'crevekeur', bommel, 'orten' (van links naar rechts boven de huizengroepen)
In Buscoducis 1450 1629 (1990) 35

Gezicht op de stad vanaf het zuiden

datering: ca 1650
techniek: onbekend
vervaardiger: onbekend

Stadsarchief (0009193)

Gezicht op de stad 's-Hertogenbosch vanuit het noordwesten

datering: ca 1650
techniek: gravure 15.6 x 27.4 cm
vervaardiger: J. Chr. Leopold, F.B. Werner

Zo zagen reizigers, die uit westelijke richting kwamen, de stad Den Bosch. Om de St. Jan goed uit te laten komen 'verdraaide' de maker van deze 17de-eeuwse gravure het kerkgebouw maar even.
Ach Lieve tijd. 800 jaar Den Bosch en de Bosschenaren (1994) 8
Stadsarchief (0000101)

'sHertogenbosch

datering: 1660
techniek: kopergravure, 18 x 26.7 cm
varvaardiger: Claes Janz. Visscher
uit: Theatrum praecipuarum urbium Ducatus Brabantiae uitgegeven door Claes Janz. Visscher, 1660

Deze afbeelding van de stad 's-Hertogenbosch werd vermoedelijk gegraveerd door L. Jordaens. Het stadsgezicht was de vierde in een reeks prenten die in 1660 door Nicolaas Visscher (1618-1679).
's-Hertogenbosch cartografisch bekeken ('s-Hertogenbosch 2001)

Valentijn Klotz

datering: 1672
techniek: pentekening
vindplaats: particuliere collectie

Gezicht op de stad vanuit het noorden. Geheel rechts een gedeelte van de gebouwen van het Groot Gasthuis waar zieken werden verpleegd. Op de voorgrond een bleekveld waarop de was is uitgelegd.
's-Hertogenbosch. De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 35

Martinus Vaeck

datering: 1684
techniek: aquarel
vervaardiger: Martinus Vaeck
vindplaats: particuliere collectie

Alhoewel de belangrijkheid van de stad in de 17e eeuw sterk was afgenomen toonde de stad nog steeds in haar rijkdom aan oude voorname gebouwen de glorie van weleer. Op de tekening zijn de bekenste gebouwen in fantasieopstelling geplaatst.
's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 33

Sylva Ducis

datering: 1708
techniek: onbekend
vervaardiger: Harrewyn

J. Vrijmoet

datering: 1785
techniek: olieverf op paneel, 47 x 60 cm
vindplaats: particuliere collectie

Dit schilderij van 's-Hertogenbosch toont de stad en haar vestingwerken op een zomerdag in 1785, gezien vanuit het noorden, richting Orthen, ongeveer ter hoogte van de huidige wijk de Viert. Vrijmoet schilderde hier de vesting vanuit dezelfde richting (maar van iets dichterbij) als op het schilderij met de hertog van Brunswijk en generaal Douglas. De zandweg links was de verbinding met Utrecht. Duidelijk zichtbaar in de stad zijn van links naar rechts de Sint-Jan, de Sint-Annakapel en het stadhuis. Op de wallen stonden molens, die hier meer wind vingen dan in de stad, maar die bij belegeringen vaak het eerste in brand werden geschoten. Ook stonden hier fraaie rijen bomen, waardoor de wegen over de wallen favoriete wandelplaatsen waren voor de burgers. Bij dreigende vijandelijke aanvallen werden de bomen echter gekapt. Geheel rechts de Citadel met daar bovenuit stekend een van de poortgebouwen. Dit fort, dat na de inname van de stad door Frederik Hendrik was gebouwd om de katholieke bevolking van hieruit onder controle te houden, heette officieel Fort Willem Maria. In de volksmond heette het "'t Kasteel" of "Papenbril" en omstreeks 1800 noemde men het de Citadel. Het hoofdgebouw van het Rijksarchief dat thans in de Citadel is gevestigd, staat niet op dit schilderij afgebeeld: het werd pas in 1789-1791 gebouwd als provoost of militaire gevangenis. Bij de bevrijding van de stad door Pruisische troepen, trok de Franse bezetting zich aanvankelijk in de Citadel terug.
Bron: Eindelyk uit d'Onderdrukking, Het Noordbrabants Museum, 1988
~~~
Een vredig tafereel van de stad, vanuit het noorden gezien, op een zomerse dag. Rechts de Citadel. Een groot gedeelte van het stadssilhouet wordt aan het gezicht onttrokken door bomenrijen op de stadwallen. Centraal is de Sint-Jan zichtbaar. Rechts daarvan het hoge dak van de Sint Annakapel en het torentje van het stadhuis.
Bron: 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990
Ach Lieve tijd : 800 jaar Den Bosch en de Bosschenaren (1994) 34

Gezicht op de stad Den Bosch vanaf de oostzijde

datering: 1798
techniek: kopergravure
vindplaats: KUB Tilburg

Reize door de Majorij van 's-Hertogenbosch in den jaare 1798-1799 (1973) 26

De beschieting of bombardement van 's-Hertogenbosch door de Fransen tijdens het beleg van 1794

datering: 1800
techniek: paneel 47 x 62 cm
vervaardiger: Josephus Augustus Knip
signatuur en datum: J.A. Knip 1800

De beschieting of bombardement van 's-Hertogenbosch door de Fransen tijdens het beleg van 1794, vermoedelijk in de nacht van 25 op 26 september. Nachtstuk waarin de vurende kanonnen en inslaande bommen fel tegen de hemel oplichten. Op de voorgrond het Franse kamp in Klein Deuteren met officieren te paard, soldaten en marketentsters.
Rijksmuseum Amsterdam (SK-A-4220)

Gezicht op de stad Den Bosch en de Dommel, ongeveer vanaf waar nu de Wilhelminabrug is, na 1815

datering: na 1815
techniek: aquarel
vervaardiger: August von Bonstetten
vindplaats: particuliere collectie

Stadsarchief 's-Hertogenbosch

Stadssilouet van Den Bosch

datering: 1832
techniek: aquarel
vervaardiger: kapitein Daniel Gevers van Endegeest

Een stadssilouet van Den Bosch, zoals de bewoners van de Langstraat, die de stad naderden, dit zagen.
Ach Lieve tijd : 800 jaar Den Bosch en de Bosschenaren (1994) 186
Stadsarchief (0021508)

A.G. Schull

datering: ca 1870
techniek: aquarel
vindplaats: particuliere collectie

Rokende schoorstenen boven de stad als tekens van industrialisatie. Hier gezien vanaf het noorden.
's-Hertogenbosch De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 148

Gezicht op 's-Hertogenbosch

datering: z.j.
techniek: onbekend
vervaardiger: Jan Vogelaar (Dinteloord 1865 - 1935 's-Hertogenbosch)
vindplaats: particuliere collectie

Rechts de Sint-Leonarduskerk en in het midden de gele toren van het De Gruyter-complex.
Bossche Bladen 1 (2010) 9

's-Hertogenbosch prospect

datering: z.j.
techniek: ets 28.2 x 12 cm
vervaardiger: Hendrik de Laat (1900-1980)
vindplaats: particulier bezit

Met de tekenstift geboren (2004) 13

De oude stad, gezien vanuit het Bossche Broek

datering: 1951
techniek: aquarel
vervaardiger: Hendrik de Laat (1900-1980)
vindplaats: particuliere collectie

De oude stad gezien vanuit het Bossche Broek, de enige plaats langs de wallen waar geen stadsuitbreiding plaatsvond.
Ach Lieve tijd : 800 jaar Den Bosch en de Bosschenaren (1994) 287

zoom ...

Stadsgezicht gefotografeerd vanuit de Sint-Pieter

datering: vr 1980
techniek: onbekend

Collectie Rob Vonk